ولی اکنون به فرضی می پردازیم که شاهد به هیچ شاهد حاضری

ولی اکنون به فرضی می پردازیم که شاهد به هیچ شاهد حاضری رجوع نمی کند ۱. برای دیدن فقه ر.ک. شیخ محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج ۴۱، ص ۱۸۹ به بعد - شهید ثانی، مسالک الافهام، ج ۲، کتاب شهادات - احمد نراقی، مستند الشیعه، ج ۲، ص ۶۶۶ به بعد - علامة حلی تحریر الاحکام، ج ۲، ص ۲۱۴ - اصفهانی (بهاء الدین محمد معروف به فاضل هندی کشف اللثام، ج ۲، ص ۳۸۴، به بعد - سبزواری کفایة الأحکام، ص ۲۸۶ - شیخ عبداله مامقانی، مناهج المتقین، ص ۴۹۳. ناصر کاتوزیان قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی ماده ۱۳۲۰ ق.م.، ص ۷۹۷. و مستند او شیاع یا گفته هایی است که دهان به دهان بازگو می شود و اعتقاد عمومی را به خود جلب کرده است. طبیعی است که ابهام در استناد سوء ظنی را که در شهادت بر شهادت از آن یاد کردیم فزونی می بخشد و از درجه اعتبار چنین شهادتی می کاهد. به همین جهت در فقه نیز نسبت به اعتبار علمی که از راهی غیر محسوس ایجاد شده است تردید فراوان وجود دارد و در قوانین خارجی جز در مواردی معدود و استثنایی چنین شهادتی را دلیل نمی دانند. قانون مدنی نیز از چنین شهادتی نام نمی برد و لحن ماده ۱۳۲۰ ق.م. نشان می دهد که اعتمادی به شاهدان غیر حضوری ندارد.