دامنه ی مسئولیت مهندس مشاور در قراردادهای خدمات مشاوره — ماده ی ۱۸۳ قانون مدنی در تعریف

ماده ی ۱۸۳ قانون مدنی در تعریف عقد می گوید: «عقد عبارت است از این که یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آنها باشد. در این تعریف یکی از عناصر اصلی عقد ایجاد تعهد برای طرف یا طرفهای عقد است. تعهد چیست؟ تعهد از نظر معنی لغوی با واژه های مسئولیت»، «وظیفه»، «تکلیف»، التزام، مترادف است. اما از لحاظ اصطلاح حقوقی، انجام کار یا انتقال مال از سوی ی. ا. ط. قرارداد به طرف دیگر را تعهد گویند. همچنان که ماده ی ۲۱۴ قانون فوق الذکر اشعار میدارد: مورد معامله باید مال یا عملی باشد که هر یک از متعاملین متعهد تسلیم یا ایفای آن را می کند». طرفی که تعهد به نفع او شده نسبت به موضوع تعهد حق، دارد. بدین ترتیب در یک قرارداد، هر کدام از طرفین هم دارای حقوق اند و هم واجد تعهد. زیرا، از آنجا که در اثر قرارداد معوض، برای هر دو طرف، تعهد ایجاد می شود، طبیعتاً هر آنچه برای یک طرف تعهد است برای طرف دیگر «حق» است. مثلاً در قراردادهای خدمات مشاوره موضوع قرار داد که خلاصه ی آن در ماده ی ۱ موافقت نامه آمده و شرح تفصیلی موضوع در پیوستهای (۱) و (۲) قید شده و از نوع انجام کار است، از تعهدات و مسئولیتهای مسلم مهندس … می شود. از سوی دیگر دریافت مدارک و گزارشهای مطالعات هر قسمت یا مرحله در پایان مدت مربوط طبق ماده ی ۱۱ شرایط عمومی از مهندس … حق مسلم کارفرماست. بالعکس پرداخت دستمزد مهندس … های ۱۵ تا ۱۹ شرایط عمومی که از نوع انتقال مال است از تعهدات و مسئولیت های اصلی کارفرما و دریافت آن توسط مهندس … از حقوق مسلم وی به شمار می رود. طرفین قرارداد در تنظیم قرارداد حقوق و تعهدات خ. ر. ب. طور روشن تبیین میکنند تا وظایف و اختیارات هر طرف به وضوح معلوم شود اما گاهی در اثر غفلت برخی از حقوق و تعهدات طرفین مبهم، مجمل یا متعارض باقی می ماند و ممکن است در اثر این غفلت، به اختلافات بنیادین منتهی شود. در شرایط عمومی همسان قراردادهای خدمات مشاوره انواع تعهدات و مسئولیت هایی برای دو طرف قرارداد کارفرما و مهندس … شده اما در ماده ی ۲۶ شرایط عمومی قرارداد مذکور مشخصاً از عنوان مسئولیت مهندس …» نام برده شده است. این ماده حاوی سه بند است. بند (۱) ماده ی مرقوم، مهندس … را در قبال کارفرما برای ارائه ی خدمات پیش بینی شده در پیوستهای (۱) و (۲) مسئول می داند و بند (۳) مربوط است به مسئولیتهای مهندس … در قبال واگذاری بخشی از خدمات به اشخاص ثالث که با تأیید کارفرما صورت گرفته است. در خصوص بند (1) و (۳) مطلب خاصی وجود ندارد و مسأله روشن است. اما آنچه بیش از همه تأمل برانگیز است، بند (۲) ماده ی یاد شده است که مقرر میدارد: تأیید خدمات و یا تصویب مدارک و گزارشهای مطالعات محاسبات و یا طراحیهای مهندس … از سوی کارفرما، از مسئولیتهای مهندس … در رعایت استانداردها و اصول علمی و تنی نمی کاهد و در هر حال، مهندس … و جوابگوی کاستیهایی است که به علت نقص کار او بعدها در کار مشاهده شود». در شرایط عمومی همسان قراردادهای خدمات مشاوره انواع تعهدات و مسئولیت هایی برای دو طرف قرارداد کارفرما و مهندس مشاور پیش بینی شده اما در ماده ی ۲۶ شرایط عمومی قرارداد مذکور مشخصاً از عنوان مسئولیت مهندس مشاور» نام برده شده است. این ماده حاوی سه بند است. بند (۱) ماده ی مرقوم، مهندس مشاور را در قبال کارفرما برای ارائه ی خدمات پیش بینی شده در پیوستهای (۱) و (۲) مسئول می داند و بند (۳) مربوط است به مسئولیتهای مهندس مشاور در قبال واگذاری بخشی از خدمات به اشخاص ثالث که با تأیید کارفرما صورت گرفته است. در خصوص بند (1) و (۳) مطلب خاصی وجود ندارد و مسأله روشن است. اما آنچه بیش از همه تأمل برانگیز است، بند (۲) ماده ی یاد شده است که مقرر میدارد: تأیید خدمات و یا تصویب مدارک و گزارشهای مطالعات محاسبات و یا طراحیهای مهندس مشاور از سوی کارفرما، از مسئولیتهای مهندس مشاور در رعایت استانداردها و اصول علمی و تنی نمی کاهد و در هر حال، مهندس مشاور مسئول و جوابگوی کاستیهایی است که به علت نقص کار او بعدها در کار مشاهده شود». مشابه مسئولیت فوق در شرایط عمومی پیمان سه عاملی موضوع نشریه ی شماره ی ۴۳۱۱ سازمان برنامه و بودجه) نیز برای پیمانکار منظور شده است. مثلاً، اگرچه کارهای پیمانکار پس از اجرا به تصویب مهندس مشاور میرسد با وجود این بند (الف) ماده ی ۳۲ شرایط عمومی پیمان می گوید: عملیات اجرایی پیمانکار همیشه باید زیر نظر و با اطلاع مهندس مشاور انجام شود. نظارتی که از طرف کارفرما و مهندس مشاور در اجرای کارها به عمل می آید، به هیچ روی، از میزان مسئولیت پیمانکار نمی کاهد. یا در پایان بند (د) ماده ی ۳۳ شرایط عمومی پیمان می خوانیم که بهر حال نظارت مهندس ناظر از مسئولیت پیمانکار نمی کاهد و سلب حق از کارفرما و مهندس مشاور نمی کند.