پرسش: آیا در اراضی مشمول اصلاحات اراضی، دعوی خلع ید علیه زارعین قابل طرح است؟
پاسخ: با وجود رابطه استیجاری، دعوی خلع ید فاقد مجوز است و باید دعوی تخلیه بر اساس قانون مدنی مطرح شود.
به زبانِ ساده
موضوع، اختلاف مالک و زارعانی است که پس از اجرای قانون اصلاحات اراضی همچنان در ملک تصرف داشتهاند. نظریه میگوید اگر رابطهٔ آنها استیجاری باشد، مالک باید برای پایان دادن به تصرف، دعوای تخلیه مطرح کند، نه خلع ید. مطالبهٔ حق ریشه یا حقوق زارعانه هم، جز در فرض یادشده دربارهٔ درختان، پذیرفتهشده دانسته نشده است.
چه کسی: نظریه را اداره کل حقوقی قوه قضاییه صادر کرده است؛ اختلاف مورد استعلام میان مالک و زارعان یا مستأجران است. نام طرفین و مرجع استعلامکننده در متن کامل مشخص نیست.
چگونه: در پاسخ به استعلام دربارهٔ نوع دعوای مالک و امکان مطالبهٔ حقوق زارعانه، اداره کل حقوقی وجود رابطهٔ استیجاری را مبنا قرار داده و دربارهٔ خلع ید، تخلیه و حق ریشه نظر داده است.
چرا مهم است: این نظریه برای مالکان و زارعان در انتخاب دعوای مناسب و ارزیابی ادعای حق ریشه کاربرد دارد.
قوانینِ مرتبط: قانون اصلاحات اراضی؛ قانون مدنی.
مفاهیمِ حقوقی: رابطهٔ استیجاری، خلع ید، تخلیه، حق ریشه، حقوق زارعانه، حق مکتسبه
پرسشهایی که این متن پاسخ میدهد
با وجود رابطهٔ استیجاری، آیا مالک میتواند دعوای خلع ید مطرح کند؟
خیر؛ طبق نظریه، با وجود رابطهٔ استیجاریِ ۵۰ساله، دعوای خلع ید مجوز قانونی ندارد و دعوای تخلیه قابل طرح است.
آیا زارع میتواند حق ریشه یا حقوق زارعانه مطالبه کند؟
بهطور معمول چنین حقی به وجود نیامده است؛ مگر آنکه مستأجر بیش از توافق درخت کاشته و مالکیت آنها را ادعا کند.
متنِ زیر هنوز بهوسیلهٔ کارشناس مرور و تأیید نشده است.
نظریه مشورتی شماره 7/95/2704 مورخ 1395/10/22
خ. م.:
موضوع استعلام درباره وضعیت اراضی و املاکی است که تحت تصرف زارعین بوده و قانون اصلاحات اراضی بر آنها اعمال شده است. پرسش شامل دو بخش است: اول، آیا دعوی خلع ید علیه زارعین ب. ت. ب. رابطه استیجاری و مدت زمان تصرف آنها قابل قبول است یا باید دعوی تخلیه مطرح شود؟ دوم، در صورت طرح دعوی متقابل از سوی مستاجرین به عنوان حق ریشه یا حق عمران و آبادی، آیا این دعوی قابل بررسی است و آیا زارعین حقی در این زمینه دارند؟ در پاسخ، نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه بیان میکند که ب. ت. ب. وجود رابطه استیجاری به مدت 50 سال، دعوی خلع ید فاقد مجوز قانونی است، اما دعوی تخلیه بر اساس مقررات قانون مدنی قابل طرح است. همچنین، در خصوص مطالبه حق ریشه و حقوق زارعانه، به نظر نمیرسد این حقوق به وجود آمده باشد، مگر اینکه مستاجر به طور مازاد بر توافق، اقدام به کاشت درختانی کرده باشد که ادعای مالکیت بر آنها داشته باشد.
تاریخ نظریه: 1395/10/22
شماره نظریه: 7/95/2704
شماره پرونده: 1077-110-95
استعلام:
احتراماً چنانچه اراضی و املاکی در اختیار زارعینی باشد که قانون اصلاحات اراضی نسبت به آن اجرا گردیده ولی پس از آن زارعین با مالک توافق و اقرارنامه توسط زارعین تهیه و تنظیم که از حق مکتسبه موضوع قانون اصلاحات اراضی صرف تعهد نموده و اراضی و املاک را در اختیار مالک قراردهند اما با وجود این امر تصرفات زارعین نسبت به اراضی از زمان اجرای قانون اصلاحات اراضی تاکنون به صورت رابطه استیجاری و به اصطلاح تقسیم محصول به صورت دهقان بخش (دو پنجم وسه پنجم بین مالک وزارع) صورت گرفته باشد و هم اکنون پس از حدود 50 سال مالک تقاضای خلع ید از اراضی تحت اختیار زارعین را بنماید آیا با این فرض اولاً دعوی خلع ید نسبت به زارعین با وضعیت مذکور بالحاظ مقررات قانون اصلاحات اراضی و سایر قوانین قابلیت پذیرش را دارد یا اینکه دعوی تخلیه باید طرح گردد ثانیاً در هریک از صورتهای مذکور چنانچه دعوی متقابل از ناحیه مستاجرین و متصرفین به عنوان حق ریشه یا حق عمران و آبادی و حقوقی از این قبیل مطرح گردد آیا این طور دعوایی قابل رسیدگی واتخاذ تصمیم خواهد بود و نسبت به این طور زارعین اصولاً حقی تعلق میگیرد و یا اینکه مکلف به خلع ید و یا تخلیه بدون دریافت هیچگونه حقی خواهند بوده لذا مستدعی است اساتید معظم نسبت به بررسی و پاسخ سوالات مذکور اقدام فرمایند./ع
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
ب. ت. ب. وجود رابطه استیجاری در مدت 50 سال دعوی خلع ید فاقد مجوز قانونی است ولی دعوی تخلیه بر اساس مقررات قانون مدنی فاقد اشکال است در مورد مطالبه حق ریشه و حقوق زارعانه ب. ت. ب. توافق طرفین در مورد تقسیم محصول بنظر نمیرسد که حقوق زارعانه و یا حق ریشه بوجود آمده باشد مگر اینکه مستأجر مازاد بر توافق فیمابین درختانی کاشته باشد که مدعی مالکیت درختان مذکور باشد./