نظر مشورتی 7/97/673 مورخ 1397/03/30 اداره کل حقوقی قوه قضائیه درخصوص مراد قانونگذار از ترکه در بحث صاحبان فرض در ارث با اصلاحات و الحاقات بعدی

1 و 2- ب. ت. ب. تعريف قانون مدني از صاحبان فرض در ماده 894 « صاحبان فرض كساني هستند كه سهم آنان از تركه معين است و...». بديهي است كه در اين عبارت مراد از تركه كل تركه است نه بخشي از آن. بنابراين كليه فروض از اصل تركه محاسبه ميشود. به اين ترتيب پاسخ سوال دوم نيز واضح و آشكار است. و با عنايت به مواد 896 و 913 قانون ياد شده مادر يكششم از كل ماترك و همسر يكهشتم از اموال منقول و يكهشتم از قيمت كل اموال غيرمنقول ارث ميبرد. 3- ب. ت. ب. اطلاق <a class="artref" href="/ماده/ماده-948-a_0815110236597">ماده 948 قانون مدني</a>، منظور از ورثه تمام آنان است، اعم از كساني كه به فرض ارث ميبرند يا به قرابت. 4- اولاً: <a class="artref" href="/ماده/ماده-948-a_0815110236597">ماده 948 قانون مدني</a> (اصلاحي 1387/11/16) مقرر داشته: «هرگاه ورثه از اداء قيمت امتناع كنند زن ميتواند حق خود را از عين اموال استيفاء كند» و لازمه استيفاء حقوق زوجه آن است كه در اسناد مالكيت ساير ورثه استثناء حقوق زوجه قيد شود. ثانياً: طبق تبصره هاي 1 و 2 ماده 105 آيين نامه قانون ثبت املاك، صدور سند مالكيت بدون استثناء بهاي اعياني مستلزم رعايت اين تبصره است. بنابراين بدون پرداخت حقوق زوجه سند مالكيت با قيد استثناء حقوق زوجه صادر ميگردد. ثالثاً: ديوان عدالت اداري با صدور رأي شماره 23 مورخ 1396/1/15 هيأت عمومي، بخشنامه شماره 93/142904 مورخ 1393/9/8 مدير كل امور املاك سازمان ثبت اسناد و املاك كشور را كه در آن واژه «استثناء» حذف شده بود، ابطال نموده است. نظریه مشورتی شماره 7/97/673 مورخ 1397/03/30 موضوع این استعلام بررسی نحوه محاسبه سهم‌الارث و مسئولیت پرداخت بهای عرصه و اعیان زوجه در قانون مدنی ایران است. پرسش‌های مطرح‌شده شامل این موارد است: آیا سهم مادر متوفی یک‌ششم از کل ماترک است یا پس از کسر سهم زوجه محاسبه می‌شود؟ و اینکه چه کسانی از ورثه مسئول پرداخت بهای عرصه و اعیان زوجه هستند؟ پاسخ اداره کل حقوقی قوه قضاییه بیان می‌کند که طبق <a class="artref" href="/ماده/ماده-894-a_0815110236542">ماده 894 قانون مدنی</a>، تمامی فروض از اصل ترکه محاسبه می‌شود؛ بنابراین، مادر متوفی یک‌ششم از کل ماترک و همسر یک‌هشتم از اموال منقول و غیرمنقول ارث می‌برند. همچنین، ورثه شامل تمامی کسانی است که به فرض ارث می‌برند یا به قرابت مرتبط هستند. در مورد پرداخت بهای عرصه و اعیان زوجه، طبق <a class="artref" href="/ماده/ماده-948-a_0815110236597">ماده 948 قانون مدنی</a>، حقوق زوجه باید در اسناد مالکیت سایر ورثه قید شود و سند مالکیت بدون استثناء حقوق زوجه صادر نمی‌شود. تاریخ نظریه: 1397/03/30 شماره نظریه: 7/97/673 شماره پرونده: 96-7/1-1931 ح طبق <a class="artref" href="/ماده/ماده-913-a_0815110236561">ماده 913 قانون مدنی</a>: در تمام صور مذکوره در مبحث ارث هر یک از زوجین فرض خود را می برند و مابقی ترکه بر طبق مواد قبل ما بین سایر وراث تقسیم می‌گردد طبق مواد 896 و 905 قانون مدنی: مادر زوجه متوفی هر دو فرض بر واز ترکه میت صاحبان فرض ابتدا حصه خود را می برند و بقیه به صاحبان قرابت می‌رسد طبق <a class="artref" href="/ماده/ماده-948-a_0815110236597">ماده 948 قانون مدنی</a>: هر گاه ورثه از ادای قیمت امتناع کنند زن می‌تواند حق خود را از عین اموال استیفا کند لذا جهت محاسبه سهم الارث ماد متوفی سوال: 1- آیا طبق مواد 896 و 905 قانون مدنی یک ششم از کل ماترک محاسبه می‌گردد؟ 2- یا انکه طبق <a class="artref" href="/ماده/ماده-913-a_0815110236561">ماده 913 قانون مدنی</a> یک ششم پس از کسر سهم الارث زوجه محاسبه می‌گردد؟ ب. ت. ب. آنکه اولا: <a class="artref" href="/ماده/ماده-913-a_0815110236561">ماده 913 قانون مدنی</a> بعد از وارد بر مواد 896 و 905 قانون مدنی م. ب. ثانیاً: در <a class="artref" href="/ماده/ماده-913-a_0815110236561">ماده 913 قانون مدنی</a> به صراحت قید شده در تمام صور مذکوره در مبحث ارث هر یک از زوجین فرض خود را می برند و مابقی ترکه بین سایر وراث تقسیم می‌گردد لذا چنین استنباط می‌گردد که سهم الارث زوجه محاسبه می‌شود. 3- منظور از ورثه در <a class="artref" href="/ماده/ماده-948-a_0815110236597">ماده 948 قانون مدنی</a> که مسئول پرداخت ثمن بهای عرصه و اعیان همسر متوفی می‌باشند چه کسانی هستند؟ آیا تنها شامل ورثه قرابن بر می‌شود یا ورثه فرض بر را نیز شامل می‌شود؟ ثمن بهای عرصه و اعیان زوجه را کدام یک از وراث بایستی پرداخت نمایند؟آیا ثمن بهای عرصه و اعیان زوجه را بایستی تنها فرزندان بپردازند؟ یا مادر متوفی نیز بایستی به اندازه قدرالسهم خود قسمتی از ثمن بهای عرصه و اعیان زوجه را بپردازد ب. ت. ب. آنکه در این ماده به صراحت و به طور کلی کلمه ورثه قید شده است و در واقع این ماده نیز همانند <a class="artref" href="/ماده/ماده-913-a_0815110236561">ماده 913 قانون مدنی</a> سهم الارث مادر متوفی را پس از کسر سهم الارث زوجه در نظر گرفته است ضمن آنکه چنانچه سهم الارث مادر متوفی طبق مواد 896 و 905 قانون مدنی بایستی از کل ترکه محاسبه گردد و بر اساس اطلاق <a class="artref" href="/ماده/ماده-948-a_0815110236597">ماده 948 قانون مدنی</a> ورثه فرض بر را نیز مسئول پرداخت ثمن بهای عرصه و اعیان زوجه بدانیم لذا از فرض مادر متوفی بابت پرداخت قسمتی از ثمن بهای عرصه و اعیان زوجه کسر می‌گردد. 4- چنانچه سند ملکی ماترک متوفی شش دانگ باشد لذا سند مالکیتی که به نام مادر متوفی صادر می‌شود آیا بایستی یک دانگ مشاع از شش دانگ (یک دانگ کامل) باشد؟ یا آنکه ثمن بهای عرصه و اعیان زوجه بایستی از سند مادر متوفی البته به قدرالسهم مادر متوفی نیز کسر گردد؟ نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه: