نکات تکمیلی اعسار از پرداخت هزینه دادرسی — اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی

اگر دادخواست و اخواهی یا تجدید نظر خارج از مهلت ولی با عذر موجه به همراه اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مطرح شود تکلیف دادگاه چیست؟ ابتدا باید در خصوص قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی اظهار نظر کند یا اعسار؟ در این خصوص محاکم دو رویه را در پیش گرفته اند. دیدگاه اول مادامی که درباره خواسته اعسار اظهار نشده نمی توان درباره قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی تصمیم گیری کرد. زیرا دادگاه زمانی حق رسیدگی به این موضوع را دارد که نقص دادخواست در اینجا هزینه دادرسی برطرف شده باشد. مضافاً اینکه در غیر این صورت باعث سوء استفاده احتمالی اشخاصی می شود که قصد اطاله دادرسی و تأخیر در پرداخت بدهی دارند. بنابراین اگر بابت صدور اجرائیه کسی جلب و در حبس باشد کماکان باید در زندان به سر ببرد تا ادعای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مورد رسیدگی و تعیین تکلیف شود. زیرا و اخواهی با تجدید نظر خواهی خارج از مهلت اثر تعلیقی ندارند. بدیهی است اگر اعسار وی قبول شود، پس از آن درباره قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی که خارج مهلت تقدیم شده اظهار نظر میشود. اما اگر اعسار وی رد شود و این رأی قطعی گردد به واخواه یا ت. ن. خ. اخطار میشود ظرف ۱۰ روز هزینه دادرسی را بپردازد و اگر هزینه دادرسی پرداخت شد، سپس تصمیم گیری می شود و اگر پرداخت نشد قرار رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی به جهت عدم رفع نقص صادر میشود. دیدگاه دوم اظهار نظر درباره قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی تصمیم گیری درباره اصل ادعا نیست تا پرونده پس از رفع نقص و کامل شدن به نظر قاضی برسد، بنابراین دادگاه ابتدا خارج از مهلت اظهار نظر می کند و چنانچه قرار قبولی صادر شد، پس از آن نسبت به اعسار تصمیم گیری میشود. اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۱۳۹ مورخ ۱۳۹۸/۱۱/۱۵ در این باره بیان داشت: ... لذا به نظر می رسد در فرضی که خواهان دادخواست واخواهی را توأم با ادعای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی خارج از مهلت مقرر از تاریخ ابلاغ رأی غیابی تقدیم کرده اما وفق ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی ادعای عذر موجه نموده و یا برابر ذیل تبصره یک همین ماده، در موارد عدم اطلاع از مفاد رأی باشد، دادگاه به لحاظ تأثیر این ادعا در ترتب یا عدم ترتب اثر تعلیقی، باید بدوا به این ادعا رسیدگی و قرار مقتضی صادر کند بدیهی است با صدور قرار قبولی دادخواست دادگاه صرفاً امکان رسیدگی به واخواهی را پذیرفته و این قرار مانع رفع نواقص احتمالی دادخواست و اعمال ضمانت اجراهای مربوط نخواهد بود. چنانچه در این حالت قرار رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی صادر شده باشد، درباره اعسار فعلاً تصمیم گیری نمیشود تا اینکه این قرار قطعی گردد و اگر قرار مذکور قطعی شود، دعوای اعسار سالبه به انتفاء موضوع میشود و رسیدگی و استماع شهادت شهود فاقد معنا و کاری عبث به شمار می آید، بنابراین در وقت فوق العاده به جهت مذکور قرار عدم استماع دعوا صادر می گردد. هر چند مشاهده شده است برخی از محاکم در این حالت همزمان هم به علت خارج از مهلت بودن و هم قرار عدم استماع دعوا درباره خواسته اعسار به دلیل سالبه به انتفاء بودن موضوع صادر می کنند با این وصف اگر پس از تجدید نظر خواهی رأی صادره نقض شود، خللی به حقوق واخواه ت. ن. خ. وارد نمی آید. آیا خوانده یا ت. ن. خ. میتوانند در جهت جلوگیری از اطاله دادرسی هزینه دادرسی را بپردازند؟ دکتر … در جلد ۴ زیرنویس ۲۳۴۵ ماده ۵۱۳ مبسوط در آیین دادرسی مدنی بیان می دارد دو استدلال وجود دارد. دیدگاه اول <a class="artref" href="/ماده/ماده-267-a_0815110235913">ماده ۲۶۷ قانون مدنی</a> پرداخت بدهی دیگری بدون اذن را تجویز کرده است. لذا در این صورت به لحاظ انتفاء موضوع دادگاه باید به استناد بند ۷ ماده ۸۴ قرار رد دعوای اعسار صادر کند چرا که این دعوا اگرچه اثبات شود، اثری بر آن مترتب نخواهد بود. دیدگاه دوم دادگاه حتی با پرداخت هزینه دادرسی توسط طرف مقابل باید به دعوای اعسار رسیدگی کند، زیرا اثر صدور حکم اعسار منحصر به معافیت از هزینه دادرسی نیست، بلکه به دلالت ماده ۵۱۳ قانون آیین دادرسی مدنی یکی دیگر از آثار این حکم معافیت از پرداخت حق الوکاله است، مضافاً اینکه این پرداخت نمی تواند معافیت مدعی اعسار از پرداخت هزینه دادرسی در مراحل بعدی را مثلاً فرجام خواهی در پی داشته باشد. به نظر می رسد استدلال دوم قابلیت بیشتری برای دفاع داشته باشد.