اثر بطلان عقد بر شرط — گاهی از اوقات در ضمن معامله ای

گاهی از اوقات در ضمن معامله ای که منعقد میشود شروطی نیز قید می گردد . به عنوان مثال علی یک باب منزل مسکونی خ. ر. ب. حسین فروخته و ضمن قرارداد چنین شرط می کند که چنانچه هر شخص حقیقی یا حقوقی نسبت به این مال ادعایی داشته باشد ضامن آن نخواهد بود و حسین نیز ضمن پذیرش این شرط ذیل مبایعه نامه را امضا می نماید . حال مشخص شده که مبیع متعلق به اداره راه و شهرسازی بوده و مستحق للغیر م. ب. . به همین جهت حسین دادخواستی را تحت عنوان اعلام بطلان معامله و مطالبه و استرداد ثمن و مطالبه غرامت به طرفیت علی مطرح می نماید علی (خوانده) در جلسه رسیدگی ضمن اشاره به این شرط عنوان می کند که حسین مستحق دریافت غرامت نیست؛ چرا که در ضمن مبایعه نامه شرط شده اگر هر شخص حقوقی یا حقیقی نسبت به موضوع معامله ادعایی داشته باشد فروشنده که بنده باشم - ضامن آن نخواهم بود. حال این سوال مطرح می شود که اگر قاضی دادگاه احراز نماید که مبیع مستحق للغیر بوده و حکم به بطلان قرارداد صادر کند در خصوص مطالبه غرامت چه تصمیمی باید بگیرد؟ آیا ب. ت. ب. بطان عقد شرط نیز باطل میشود یا این که شرط لازم الوفا بوده و خوانده که فروشنده است همچنان ضامن پرداخت غرامت میباشد؟ در این خصوص دو رویه بین قضات محترم وجود دارد: الف) عده ای بر این مطلب قائلند که با بطلان عقد شرط نیز باطل خواهد شد. این گروه در توجیه رویه خود عنوان می نمایند ۱ به تبع از بین رفتن اصل فرع نیز زائل میشود . از آن جا که عقد اصل و باطل بوده شرط که فرع باشد نیز باطل خواهد بود ۲۰ بخشی از عوض در مقابل شرط قرار می گیرد چرا که متعاملین شرط را به همراه عوضین تصور کرده اند و بدین ترتیب شرط در ارزش معامله موثر بوده است . ۳- از مفهوم مخالف ماده ۲۴۶ قانون مدنی در مورد بطلان شرط با فسخ یا اقاله عقد اصلی چنین نتیجه گرفته می شود که در حالت بطلان عقد اصلی نیز باید به طریق اولی معتقد به بطلان شروط ضمن آن بود . ب) تعداد دیگری از قضات محترم بر این باورند که با بطلان عقد شرط باطل نمی شود . این گروه در توجیه استدلال خود عنوان می نمایند: ۱ - اصل بر حاکمیت اراده طرفین است و اراده شخصی متعاقدین با وجود بطلان عقد اصلی بر بقای شرط بوده است و باید آن را نافذ شناخت. برخی از فقها شرط ضمان ضمن بیع فاسد به علت مستحق للغیر بودن مبیع را صحیح دانسته اند. توجه خواننده گرامی به چند نمونه رای به شرح ذیل جلب می گردد: (۱) عنوان وضعیت وجه التزام در فرض بطلان قرارداد پیام در صورتی که فروشنده به موجب شرط ضمن عقد بابت تضمین انجام تعهدات تنظیم سند رسمی یک فقره چک به خریدار تحویل دهد، چک مذکور وجه التزام تلقی شده و تضمینی جهت انجام تعهد توسط متعهد است از این رو شرط مذکور مستقل از عقد محسوب می شود و از جهت زوال و بقا از عقد اصلی تبعیت نمی کند. بنابراین چک موصوف به صرف بطلان قرارداد قابل استرداد نیست.