اول - جلسه استماع در حقوق ایران — ویژگی استماع دعوا و دفاع در دادرسی

شاید اغراق نباشد اگر بگوییم که استماع دعوا مهم ترین رکن هر دادرسی است. استماع در این جایگاه و موقعیت دادرسی منحصر به موضوعات و خواسته هایی نیست که خواهان مطرح و اقامه می کند بلکه طرف یا اطراف دیگر دعوا و دادرسی را نیز زیر چتر خود می گیرد. واژه استماع در معنای تخصصی و حقوقی آن نگاهی به امکان طرح و بیان ادعا از سوی خ. د. ج. دادرسی از یک طرف و امکان اظهار دفاع از سوی خوانده از طرف دکتر … ص ۷۱ تحت دادرسی قرار داد؟ استماع دعوا و مذاکرات اصحاب دعوا اصولاً در جلسه دادرسی به عمل می آید و همراه با تشکیل جلسه ای برای استماع و شنیدن اظهارات اطراف دادرسی است. وقتی سخن از استماع به میان می آید، بلافاصله جلسه رسیدگی برای استماع نیز تداعی میشود و همراه با استماع است. ویژگی استماع دعوا و دفاع در دادرسی اگر چه اصولاً و بیشتر با جلسه دادرسی و استماع سخنان و مذاکرات شفاهی اصحاب دعوا در آن جلسه نزدیکی و الفت دارد ولی منحصر به آن نیست. در دادرسی های غیر حضوری مانند آنچه در آیین دادرسی مدنی سال ۱۳۱۸ به عنوان دادرسی عادی خوانده میشد دادرسی با تبادل لوایح به انجام می رسید و استماع آنچه اصحاب دعوا فقط در نوشته های خود آورده و در جلسه دادرسی حاضر نمیشدند ممکن می گردید. همچنان که در پرتو قانون آیین دادرسی مدنی سال ۱۳۷۹ نیز با وجود آن که تشکیل جلسه دادرسی الزامی است و اصولاً اصحاب دعوا و وکلای آنان در جلسه دادرسی حضور یافته و به بیان ادعاها و دفاعیات خود می پردازند، ولی این امکان برای آنها فراهم است که به جای حضور در جلسه رسیدگی مطالب خ. ر. ب. نحو مکتوب و در قالب نوشته ای که به آن لایحه گفته میشود، به گوش دادگاه برسانند ماده ۹۳ ق.آ.د.م. مگر آن که دادگاه حضور شخص خواهان و خوانده را در جلسه دادرسی لازم بداند ماده ۹۴ ق.آ.د.م به همین علت است که قانونگذار بلافاصله در ماده ۹۵ ق.آ.د.م مقرر می دارد که عدم حضور هر یک از اصحاب دعوا و یا وکیل آنان در جلسه دادرسی، مانع رسیدگی و اتخاذ تصمیم نیست ... واژه رسیدگی» که در صدر ماده ۹۴ قانون یاد شده آمده از جمله به معنای استماع بر اساس لوایحی است که هر یک از اصحاب غایب دعوا یا هر دو آنها ممکن است به دادگاه داده باشند. ماهیت استماع مذاکرات و ادعاهای اطراف دعوا و تشکیل جلسه برای استماع به گونه ای است که موضوع آن را اصولاً رسیدگی در دادگاههای نخستین و تجدیدنظر را به ذهن می رساند؛ در حقیقت دادگاه هایی دست به تشکیل جلسه استماع می زنند که وظیفه آنها رسیدگی به ماهیت دعوا است. بنابراین باید دیوان عالی کشور را از این دایره خارج کرد. استماع دعوا در دیوان عالی کشور با همین ملاحظه ممکن نیست.