تفاوت شرط فاسخ و خیار تخلف از شرط — اداره حقوقی قوه قضائیه نیز در نظریه

در شرط فاسخ توافق میشود در صورت وقوع رویدادی در آینده عقد خود به خود و بدون اراده طرفین به صورت قهری منحل شود. ولی در خیار تخلف از شرط که به نوعی حق فسخ معلق است، توافق میشود در صورت عدم انجام تعهد از سوی متعهد علیه یا تخلف از اجرای عقد متعهد له حق فسخ قرارداد را داشته باشد که این امر باید توسط اراده متعهدله بروز و ظهور بیرونی پیدا کند و حتی میتواند از حق فسخ خود استفاده نکند. اگر قبل از انفساخ عقد خریدار مال خریداری شده را بفروشد این معامله چه وضعیتی دارد؟ هر چند اثر اصلی انفساخ، یکی انحلال عقد و دیگری بازگشت دو عوض سر جای اول خود است. اما همان طور که گفته شد اثر انفساخ ناظر به آینده است و لذا خریدار در زمانی که مالک بوده مال را فروخته و هیچ خدشه ای بر آن نیست. اما این فروش به نوعی تلف حکمی محسوب می شود که می بایست بدل آن حسب مورد مثل یا قیمت پرداخت شود. لازم به ذکر است رأی وحدت رویه شماره ۸۱۰ مورخه ۱۴۰۰/۳/۴ که معامله مذکور را ابی اثر دانسته ناظر به موردی است که طرفین صریحاً یا به طور ضمنی توافق کرده باشند خریدار تا مدت معینی حق انتقال نداشته باشد، والا معامله دوم صحیح است. اداره حقوقی قوه قضائیه نیز در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۳۱۷ مورخ ۱۴۰۰/۵/۳۱ به نوعی این نظر را تأیید کرده است و با استناد به مواد ۴۵۵ قانون مدنی در قسمتی از آن بیان داشته و دیگر مواد قانون مدنی مانند ملاک ماده ۲۸۶ و مواد ۲۸۷، ۳۶۳ و ۳۶۴ این قانون تصرف طرفی که در اثر عقد مالک شده است در موضوع تملیک ناقد بوده و فسخ یا انفساخ بعدی به آن صدمه نمیزند، مگر اینکه برخلاف آن به طور ضمنی یا صریح تراضی شده باشد و یا خریدار اول صریح یا ضمناً برای مدت معینی حق انتقال ب. غ. ر. ا. خ. سلب کرده باشد. رأی وحدت رویه شماره ۸۱۰ مورخ ۱۴۰۰/۳/۴ هیئت عمومی دیوان عالی کشور هم ناظر به مواردی است که در قرارداد برخلاف قاعده صدر الاشاره تصریح شده است. در بخش خیار تخلف از شرط بیشتر بحث شده است. آیا طرفین می توانند شرط کنند در صورت وقوع حادثه یا رویدادی در آینده عقد از ابتدا باطل تلقی شود؟ دکتر … دارد ولی معتقد است خطرناک بودن این گونه قراردادها برای اشخاص ثالث انکار ناپذیر است و امکان تبانی و تقلب به زیان آن را فراهم می آورد. اثر انحلال قرارداد در گذشته امری است خلاف ظاهر و استثنایی شرط انحلال قرارداد، اگر منوط به وقوع حادثه ای باشد به آینده توجه دارد و از زمان تحقق آن رویداد مؤثر است. اثر قهقرایی نه لازمه طبیعت تعلیق است نه ناشی از اراده مفروض دو طرف و فقط زمانی اعتبار أن مطرح می شود که درباره آن به طور قاطع تصمیم گرفته شده باشد کاتوزیان، قواعد عمومی قراردادها، ج ۵ ش ۱۰۸۷). آیا طرفین می توانند شرط کنند در صورت وقوع حادثه یا رویدادی در آینده عقد از ابتدا باطل تلقی شود؟ دکتر کاتوزیان نظر مثبت دارد ولی معتقد است خطرناک بودن این گونه قراردادها برای اشخاص ثالث انکار ناپذیر است و امکان تبانی و تقلب به زیان آن را فراهم می آورد. اثر انحلال قرارداد در گذشته امری است خلاف ظاهر و استثنایی شرط انحلال قرارداد، اگر منوط به وقوع حادثه ای باشد به آینده توجه دارد و از زمان تحقق آن رویداد مؤثر است. اثر قهقرایی نه لازمه طبیعت تعلیق است نه ناشی از اراده مفروض دو طرف و فقط زمانی اعتبار أن مطرح می شود که درباره آن به طور قاطع تصمیم گرفته شده باشد کاتوزیان، قواعد عمومی قراردادها، ج ۵ ش ۱۰۸۷). شاید بر اساس اصل آزادی قراردادها منبعث از ماده ۱۰ قانون مدنی این توافق صحیح و مانعی بر سر راه وجود نداشته باشد. اما باید تفسیر درستی از قرارداد و قصد مشترک صرف درج واژه عقد باطل میگردد» را نباید تلقی بر بطلان کرد زیرا عوام درک درستی از کلمات حقوقی و آثار آن ندارند و چگونگی نگارش حقوقی را به درستی آگاه نیستند و در اکثر موارد منظور همان انفساخ است که طور دیگری نگارش میشود. خاطرنشان می سازد دکتر شهیدی معتقد است این وضعیت که عقدی به وجود آید و آثار حقوقی خود را ایجاد کند، ولی پس از حصول معلق علیه، عقد و آثار آن از ابتدا که کان لم یکن شود با هیچ یک از تأسیسات سیستم حقوقی ایران و فقه امامیه قرابت ندارد شهیدی سقوط تعهدات، ص ۶۴). اگر در متن مبایعه نامه قید شده باشد در صورت عدم پرداخت ثمن در مهلت معینه معامله فسخ میگردد. این عبارت ظهور در انفساخ دارد یا حق فسخ ایجاد میکند؟ در حقوق ایران، براساس حکم ماده ۱۹۱ قانون مدنی قصد واقعی طرفین ملاک و معیار سنجش اعمال حقوقی است نه آنچه ظهور و بروز پیدا می کند. در عمل نیز مشاهده میشود مردم به جای واژه انفساخ» از واژه فسخ استفاده میکنند، بدون آنکه از تفاوت این دو آگاهی داشته باشند، بنابراین باید به قصد مشترک طرفین پی برد.