داده های مقدماتی — رک دکتر حسینقلی حسینی نژاد

این نظر که در ادبیات حقوقی ما نیز نفوذ پیدا کرده است نادرست نیست، ولی نیاز به تعدیل و توضیح دارد آنچه باید پذیرفت این است که شهادت قضایی مفهومی خاص تر از شهادت تاریخی دارد. شاهد قضایی باید دارای منبع اطلاع مشخص بوده و بر آنچه می گوید خود علم داشته باشد، خواه شاهد واقعه یا عمل ۱. ر.ک. شیخ مه محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج ۴۱، ص ۸ - در حقوق انگلیس و آمریکا: هالسبوری (Halsbury) حقوق انگلیس، چ ۴، ج ۱۷، ص ۴، ش ۱ - بری گری (Gray) فرهنگ فلسفه حقوق، ج ۱، ش ۲۷۲ . گوبووبیر (Bihr)، فرهنگ حقوق مدنی دالوز، ج ۵، ص ۹۱، ش ۱۱۵۲ - مازو، درس های حقوق مدنی ج ۱، مقدمه با همکاری ژوگلار، ش ۴۳۳ - دکتر احمد سنهوری الوسیط، ج ۲، ش ۱۶۱ - استارک، حقوق مدنی، ج ۱، (مقدمه)، ش ۴۲۰. رک دکتر حسینقلی حسینی نژاد، ادله اثبات دعوی، ص ۱۰۲ دکتر سید محسن صدرزاده، ادله اثبات دعوا در حقوق ایران، ص ۱۵۱ حقوقی مورد اختلاف باشد یا گفته فرد معینی را که شاهد بوده است نقل کند. اخبار از وجود شایعه های مبهم و شهرت و اعتقاد عمومی جز در بعض موارد نادر از نظر حقوقی اعتباری ندارد. به بیان دیگر باید میان دو مفهوم شهادت و روایت تفاوت گذارد روایت نقل خبر است و اعلام کننده از صحت و سقم آن آگاهی ندارد، ولی شهادت اظهار اطلاع همراه با نقل خبر است و بعضی از بزرگان معیار تمیز دو مفهوم را عرف دانسته اند. ۲ ولی آنچه در اثبات حق به سود یکی از دو طرف قرار می گیرد شهادت است؛ چنان که اخبار از ورود حاجیان در شرایط عادی روایت است و در دعوای حضور شهادت. ولی شهادت غیر مستقیم از ناظر واقعه در موارد اضطراری که دسترسی به شاهد اصلی ممکن نیست اعتبار دارد؛ چنان که در ماده ۱۳۲۰ ق.م. می خوانیم شهادت بر شهادت در صورتی مسموع است که شاهد اصل وفات یافته یا به واسطه مانع دیگری مثل بیماری و سفر و حبس و غیره نتواند حاضر شود.