عقد ضمان (حقوق): اوصاف ضمان

از آن‌چه که درباره‌ تعریف ضمان گفته شده است چنین استنباط می‌شود: ۲. ۱ - عهدی بودن عقد ضمان رکن اصلی ضمان، تعهدی است که ضامن در برابر طلبکار تعهد می‌کند تا دین مضمون‌عنه را بپردازد. پس ضمان عقدی است عهدی که بین ضامن و مضمون‌له منعقد می‌شود که در نتیجه‌ آن ضامن دین مضمون‌عنه را در مقابل مضمون‌له به عهده می‌گیرد تا آن‌را بپردازد. به همین دلیل بدون رضایت مدیون می‌تواند او را ابراء کند و ضمان تبرعی هم صحیح م. ب.. ۲. ۲ - رضایی و سبب انتقال دین بودن ضمان عقد ضمان در نتیجه‌ تراضی بین ضامن و طلبکار واقع می‌شود و بدون این‌که نیاز به تشریفات دیگر داشته باشد باعث نقل ذمه‌ مدیون به ذمه‌ ضامن می‌شود. ۲. ۳ - معوض بودن ضمان از این‌که در عقد ضمان طلبکار در برابر ضامن تعهد به امری نمی‌کند، نباید چنین نتیجه گرفت که ضمان عقدی مجانی است. در عقد ضمان ضامن به رایگان در برابر طلبکار متعهد به تأدیه دین می‌کند و در مقابل آن چیزی نمی‌گیرد، آن‌چه در این عقد در برابر تعهد ضامن قرار می‌گیرد به سود مدیون اصلی است که برائت می‌یابد. در عقد معوض ضرورتی ندارد که عوض عاید کسی شود که معوض را می‌دهد. چنان‌که در بیمه‌ عمر نتیجه تعهد بیمه‌گر به شخص دیگری می‌رسد و هیچ‌کس آن‌را عقد مجانی ‌نمی‌داند. ۲. ۴ - تبعی بودن عقد ضمان تبعی بودن عقد ضمان به این معنی نیست که شرایط و آثار آن تابع عقد دیگری باشد. بلکه از این نظر که تعهد ضامن از حیث نفوذ و بقاء، تابع دینی است که مضمون‌عنه به طلبکار داشته است. از تبعی بودن ضمان نتایج زیر به دست می‌آید: ۲.۴. ۱ - مشروعیت سبب دین ضمان در صورتی درست است که مبنای دین موجود و مشروع باشد. دین زمانی موجود است که بر ذمه‌ مدیون قرار گرفته باشد هرچند احتمال زوال آن برود. برای مثال پس از وقوع بیع پرداخت ثمن به عهده‌ خریدار است و اختیار فسخ معامله با این‌که وجود دین را متزلزل می‌کند، مانع از ثبوت دین و تحقق ضمان نیست. ۲.۴. ۲ - اوصاف دین ضامن دین ضامن از حیث مقدار و جنس و شرایط تأدیه همان دین مضمون‌عنه است. اگر ضمان بدون هیچ قید و شرطی منعقد شود ضامن دین مضمون‌عنه را با تمام اوصاف و خصوصیت‌های آن، بر عهده می‌گیرد. ۲.۴. ۳ - بطلان تبعی ضمان در صورتی که بطلان دین اصلی به دلیلی اثبات شود ضمان نیز باطل است. ولی هرگاه قراردادی که مبنای آن دین بوده است فسخ شود، ضمان باطل نیست، چون فسخ ناظر به آینده است و هنگام ضمان دین بر ذمه‌ مضمون‌عنه بوده است. ۲.۴. ۴ - مدیون در ضمان ضامن، قائم مقام مدیون است. ۲. ۵ - مسامحه در ضمان عقد ضمان به منظور سودجویی و معامله تشریع نشده است، بلکه هدف اصلی آن ارفاق به مدیون و گره‌گشایی از کار او است. این وصف ضمان تنها جنبه اخلاقی ندارد و از نظر حقوقی هم در احکام آن اثر دارد. بلکه شناخت اجمالی به طرفین کفایت می‌کند. منبع: حقوق مدنی در عقود معین ۴، ص۲۴۱-۲۴۸، تهران، انتشارات مدرس، چاپ دوم، ۱۳۷۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۹، کتاب الضمان، مسالة۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش