قاعده فقهی غرور»؛ قاعده «لاضرر و لاضرار — اشتباه آمده است در تعارضی آشکار می

پس با این اوصاف تدلیس هنگامی موجب خیار فسخ است که سبب اشتباه در وصف فرعی و غیر اساسی باشد. خیار تدلیس در مال کلی فی الذمه راه ندارد، چراکه در صورت عدم مطابقت کالا با واقع فروشنده ملزم است کالایی که دارای ویژگی مورد نظر است را تسلیم نماید. مثلاً برنج خارجی را به جای برنج ایرانی بفروشد مگر اینکه تدلیس مربوط به اوصاف مشترک تمام مصادیق کالا باشد. خیار تدلیس مختص بیع نیست و سایر عقود نیز راه دارد. خیار تدلیس فوری است و به محض اطلاع باید اعمال شود. سؤال آیا فروشنده حتماً باید در تدلیس عمد و سوءنیت داشته باشد یا صرف تدلیس حتی به اشتباه و غیر عمد نیز برای خریدار حق فسخ ایجاد میشود؟ هر چند برخی ها ب. ت. ب. سیاق ماده ۴۳۸ قانون مدنی ظاهراً فریب خوردن یک طرف معامله براثر عملیات طرف دیگر را کافی می دانند چون در ماده اشاره ای به قصد عامل برای فریب طرف نکرده است احیاء تحولات حقوق خصوصی، ص ۳۵۶) اما دکتر … و دکتر … دارند و معتقدند برای تحقق تدلیس سوءنیت و عمد و قصد فریب لازم است و توصیف غیر واقعی کالا به اشتباه تدلیس به شمار نمی آید. دکتر … می نویسد، اگر هر فریب خوردگی سبب خیار فسخ شود در نتیجه نه تنها نظریه تدلیس بیهوده میشود و باید آن را از فروع اشتباه یا عیب شمرد، حکم تدلیس با آنچه درمورد اشتباه آمده است در تعارضی آشکار می افتد کاتوزیان، قواعد عمومی قراردادها، ج ۵، ش ۱۰۴۶). سؤال: آیا سکوت عمدی فروشنده نسبت به عیب کالا یا سکوت عمدی که باعث فریب خریدار شود تدلیس محسوب میشود؟ دکتر کاتوزیان و دکتر صفایی به تأسی از نظر مشهور فقها، از جمله شهید اول، صاحب جواهر الکلام شیخ انصاری، محقق ثانی علامه حلی شهید ثانی و میرزای قمی، معتقدند سکوت عمدی طرف معامله درباره عیب کالا در جایی که عرف بیان و اظهار عیب را لازم می داند تدلیس به شمار می آید، مثلاً هرگاه در بیع اتومبیلی که به مقدار قابل ملاحظه ای آب کم میکند و جوش می آورد بایع از بیان عیب خودداری کند، می توان گفت که مرتکب تدلیس شده است. بنابراین منظور از عملیات در ماده ۴۳۸ قانون مدنی اعم از عملیات مثبت و منفی است و شامل سکوت در مقام بیان نیز میشود. برای مثال کسی که نیمی از حقیقت را می گوید و میداند که شنونده آن را تمام حقیقت می پندارد مرتکب دروغ گویی شده است و کار او را باید نوعی فریب دانست کاتوزیان قواعد عمومی قراردادها، ج ۵ ش ۱۰۴۵؛ صفایی قواعد عمومی قراردادها، ص ۲۹۲). - تفاوت خیار تدلیس با خیار عیب در چیست؟ در تدلیس طرف معامله با حیله و تقلب و سوء نیت و ذکر اوصاف غیر واقعی باعث فریب خریدار میشود، در حالی که در خیار عیب ضرورتی ندارد حتماً در رفتار فروشنده حیله و تقلب وجود داشته باشد و صرف وجود عیب جهت فسخ قرارداد کفایت می کند. دکتر کاتوزیان می نویسد برای مثال ترکمن نبودن اسب و کرمانی نبودن قالی در دید عرف عیب کالا نیست وصفی است که بر مبنای تراضی دو طرف و هدفهای آنان لازمه کمال مبیع است. برای تحقق تدلیس کافی است نیرنگ یکی از دو طرف دیگری را بفریبد (کاتوزیان، قواعد عمومی قراردادها، ج ۵، ش ۱۰۵۷). هر چند امکان دارد در برخی از موارد خریدار هر دو خیار را داشته باشد و بتواند به هر یک از این دو خیار استناد کند، مثلاً فروشنده اتومبیل شاسی شکسته آن را رنگ و عیب آن را پنهان کند و از این راه خریدار را فریب دهد. ۱۰ آیا صرف دروغ تدلیس محسوب می شود؟ بی گمان هر دروغ و گزافه را نباید تدلیس شمرد. در تبلیغ های تجارتی گزافه های آشکار و نهان زیاد دیده میشود و هر فروشنده می کوشد تا کالای خود را مرغوب جلوه دهد. اخلاق هر دروغ و تصنعی را مذموم می شمارد ولی حقوق نرمش بیشتری دارد و در پاره ای از گزافه های متعارف خطا پوش است و آن را لازمه مهارت در فروشندگی میبیند. ولی به هر حال تغییر عادات و رسوم و عرف هر تجارت در ارزیابی اثر دروغ و گزافه نقش بسیار مؤثر دارد چنان که در گذشته به کار بردن کلاه گیس و سرخ کردن صورت از نمونه های بارز تدلیس در نکاح بود ولی امروزه از آرایشهای متعارف است کاتوزیان، قواعد عمومی قراردادها، ج ، ش ۱۰۴۴). ۱۱ خیار تدلیس قابل اسقاط نیست زیرا برخلاف نظم عمومی و اخلاق حسنه است. ۱۲ کار فریبنده باید نامتعارف باشد، لذا اگر فروشگاهی کالای خود را زیر چراغ های پرنور و رنگارنگ می آراید تا رغبت خریدار را برانگیزد یا فروشنده ای در تلویزیون با نورپردازی و نمایش کالا در محلی مطبوع و آمیختن با اوضاع و احوال دیگر آن را مرغوب و مفیدتر از آنچه هست و انمود میکند یا دوره گردی مردم را به معامله می خواند و درباره اوصاف کالای موجود گزافه می گوید نمی تواند تدلیس به شمار آید کاتوزیان قواعد عمومی ۱۳ - تقدم عمل فریبکارانه بر معامله تدلیس باید قبل از معامله انجام شود، لذا اگر در حین اجرای قرارداد ی. ا. ط. مرتکب تدلیس شود خیار تدلیس به وجود نخواهد آمد. خیار فسخ ایجاد شود، اما اگر شخص ثالث با تبانی ی. ا. ط. حیله و تقلب به کار