قبول و رد وصیت — آیا شخص بلاوارث می تواند کل دارایی

قبول وصیت تملیکی ← قبول وصیت شکل و تشریفات خاصی ندارد و ممکن است به طور ضمنی بیان شود. اگر موصی له قبل از فوت موصی وصیت را قبول نموده باشد، پس از فوت موصی نیاز به قبول مجدد ندارد، زیرا استصحاب بقای قبول سبب تحقق تملیک بعد از فوت موصی میشود (<a class="artref" href="/ماده/ماده-830-a_0815110236477">ماده ۸۳۰ قانون مدنی</a> باید این نکته را در نظر داشت که حتی در صورت قبول وصیت قبل از فوت موصی می تواند از وصیت خود رجوع کند و در این حالت وصیت باطل می شود. رد وصیت تملیکی ← هیچ کس حق ندارد به اجبار مالی را به دیگری تملیک کند. بر همین اساس موصی له حق رد وصیت را دارد. اگر موصی له قبل از فوت موصی وصیت را رد کند بعد از فوت میتواند آن را قبول کند رد وصیت برخلاف قبول آن استصحاب نمیشود) <a class="artref" href="/ماده/ماده-830-a_0815110236477">ماده ۸۳۰ قانون مدنی</a>). اگر بعد از فوت موصی وصیت رد شده باشد، وصیت باطل میشود و دیگر نمی توان آن را قبول کرد. وضعیت قبول وصیت در وصیت عام المنفعه و غیر محصور منبعث از <a class="artref" href="/ماده/ماده-828-a_0815110236475">ماده ۸۲۸ قانون مدنی</a> هرگاه موصی له غیر محصور باشد مثل اینکه وصیت برای فقرا یا ایتام یا سادات یا دانشمندان یا ورزشکاران شود، یا اینکه برای امور عام المنفعه مانند وصیت برای ساخت پل یا احداث مدرسه یا تعمیر مسجد شود، قبول شرط نیست برخلاف وقف که قبول حاکم شرط است <a class="artref" href="/ماده/ماده-56-a_0815110235700">ماده ۵۶ قانون مدنی</a>). - قبول وصیت در همه وصیتهای تملیکی ضرورت ندارد، مثلاً در وصیت به ابراء به محض فوت موصی طلبکار مدیون بری میشود و نیازمند قبول او نیست. قبول یا رد وصیت عهدی ← وصی بعد از فوت موصی حق رد وصیت را ندارد، این مقرره برخلاف اصل نسبی بودن اعمال حقوقی است. ماده ۸۳۴ در این باره بیان میدارد: «در وصیت عهدی قبول شرط نیست، لیکن وصی می تواند مادام که موصی زنده است، وصایت را رد کند و اگر قبل از فوت موصی رد نکرد، بعد از آن حق رد ندارد، اگرچه جاهل بر وصایت بوده باشد. دلیل عقلی که در این خصوص می توان آورد آن است که اجرای وصیت عهدی، در فرض عدم رد در زمان حیات موصی، یک وظیفه اجتماعی است که وصی نمی تواند از آن سر باز زند صفایی و جواهر کلام وصیت ارث شفعه ش (۸۲). آیا شخص بلاوارث می تواند کل دارایی خود را وصیت کند؟ در این خصوص قانون مدنی نص صریحی ندارد دکترین حقوقی معتقدند که فرد بلاوارث آزادانه میتواند کل اموال خ. ر. ب. نفع شخص دیگری وصیت نمایند. دکتر … در شفعه وصیت ارث شماره ۶۹ می نویسد بعضی گفته اند <a class="artref" href="/ماده/ماده-866-a_0815110236513">ماده ۸۶۶ قانون مدنی</a> که می گوید در صورت نبودن وارث امر ترکه متوفی راجع به حاکم است حاکم را وارث کسی میدانند که وارث ندارد دکتر … عدل دکتر … شاه باغ مخالفان پاسخ می دهند که مقصود ماده ۸۶۶ اداره ترکه است نه تملک آن واگذاردن ترکه بدون وارث به خزانه دولت به عنوان مال بی مالک یا مجهول المالک است و اجرای وصیت مقدم بر آن است ماده ۳۳۴) قانون امور حسبی به همین دلیل قانون مدنی حاکم را وارث نمی نامد و شخصی را که خویش و همسر ندارد بی وارث اعلام میکند دکتر … این نظر قوی تر است و قانون امور حسبی که اداره ترکه را به حاکم واگذارده اجمال مواد قانونی را از بین می برد. پس هرگاه موصی خویش نسبی و همسر نداشته باشد، در وصیت کردن آزاد است. آزادی اراده مالک در تصرف را باید به عنوان اصل راهنما برای تفسیر احکام مبهم محترم داشت و روح قانون را بر پیشینه تاریخی مقدم شمرد. دکتر کاتوزیان در شفعه وصیت ارث شماره ۶۹ می نویسد بعضی گفته اند <a class="artref" href="/ماده/ماده-866-a_0815110236513">ماده ۸۶۶ قانون مدنی</a> که می گوید در صورت نبودن وارث امر ترکه متوفی راجع به حاکم است حاکم را وارث کسی میدانند که وارث ندارد دکتر موسی عمید، مصطفی عدل دکتر جعفر لنگرودی حائری شاه باغ مخالفان پاسخ می دهند که مقصود ماده ۸۶۶ اداره ترکه است نه تملک آن واگذاردن ترکه بدون وارث به خزانه دولت به عنوان مال بی مالک یا مجهول المالک است و اجرای وصیت مقدم بر آن است ماده ۳۳۴) قانون امور حسبی به همین دلیل قانون مدنی حاکم را وارث نمی نامد و شخصی را که خویش و همسر ندارد بی وارث اعلام میکند دکتر امامی دکتر کاتوزیان این نظر قوی تر است و قانون امور حسبی که اداره ترکه را به حاکم واگذارده اجمال مواد قانونی را از بین می برد. پس هرگاه موصی خویش نسبی و همسر نداشته باشد، در وصیت کردن آزاد است. آزادی اراده مالک در تصرف را باید به عنوان اصل راهنما برای تفسیر احکام مبهم محترم داشت و روح قانون را بر پیشینه تاریخی مقدم شمرد. دکتر صفایی نیز معتقد است؛ چنانچه به روشنی بر می آید قانون گذار در ماده ۸۳۴ قانون امور حسبی وصیت را بر تسلیم اموال به دادستان مقدم دانسته است بدون آنکه نفوذ وصیت متوفای بدون وارث را محدود به ثلث ترکه کند. به این ترتیب متوفای بدون وارث می تواند نسبت به تمام اموال خود وصیت کند، حتی اگر مصرف موصی به در امور خیریه نباشد. قابل ذکر است که رویه قضایی ایران در این زمینه روشن نیست. لیکن اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه های مشورتی به شماره ۷/۲۸۹ مورخ ۱۳۶۱/۱/۲۸ و ۵۱/۱۱۱/۲۰۵ مورخ ۱۳۵۱/۷/۵ قاعده محدودیت وصیت به ثلث را در مورد متوفای بلاوارث هم قابل اعمال دانسته است صفایی و جواهر کلام، وصیت، ارث، شفعه، ش ۶۰). آیا شرط عوض باعث بطلان وصیت میشود؟ بر اساس وحدت ملاک <a class="artref" href="/ماده/ماده-801-a_0815110236448">ماده ۸۰۱ قانون مدنی</a> شرط عوض در وصیت تملیکی صحیح است زیرا توافق بر شرط عوض در وصیت تملیکی ماهیت آن را به عقد معوض تبدیل نمیکند، بلکه شرط جنبه فرعی دارد و در برابر موضوع اصلی قرار نمی گیرد، بنابراین وصیت با شرط عوض همچنان رایگان است صفایی و جواهر کلام وصیت، ارث، شفعه، ش (۳۰) در واقع عمل حقوقی اختلاطی از دو تملیک رایگان است و این اختلاط منافاتی با رایگان بودن هر دو تملیک ندارد کاتوزیان شفعه، وصیت، ارث، ش ۴۷). در خصوص اینکه امضای وراث ذیل وصیت نامه در زمان حیات موصی قبول و اجازه مازاد بر ثلث محسوب میشود یا خیر در بخش تنفیذ وصیت نامه توضیح داده شده است. آیا در صورت فوت موصی له قبل از موصی وصیت باطل است یا به وراث موصی له می رسد؟ اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۴۴۱ مورخ ۱۳۹۸/۷/۳۰ بیان داشته در فرض فوت موصی له پیش از قبول و در زمان حیات موصی ب. ت. ب. سکوت قانون مدنی نسبت به موضوع مستند به اصل ۱۶۷ قانون اساسی و ماده ۳ قانون آیین دادرسی مدنی باید به منابع معتبر اسلامی یا فتاوای معتبر فقهی مراجعه نمود. مطابق منابع و فتاوای معتبر فقهی از جمله نظر امام (ره) در جلد سوم تحریر الوسیله علامه حلی در جلد دوم تذکرة الفقهاء، شهید ثانی در جلد نخست مسالک الافهام محقق کرکی در جلد نخست جامع المقاصد، صاحب جواهر در جلد ۲۸ جواهر الکلام، سید طباطبایی در جلد دوم ریاض المسائل، و شیخ بحرانی در جلد ۲۲ حدائق الناظره، وراث موصی له در رد یا قبول جانشین وی میباشند و با قبول مالک موصی به میباشند و می توانند آن را قبض کنند، منوط به آنکه موصی از وصیت خود رجوع نکرده باشد.