اصول حاکم بر اسناد تجاری — علاوه بر اداره کل حقوقی رویه غالب

ماده ۳ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی مقرر می دارد قضات دادگاه ها موظفند موافق قوانین به دعاوی رسیدگی کرده حکم مقتضی صادر و یا فصل خصومت نمایند. در صورتی که قوانین موضوعه کامل یا صریح نبوده یا متعارض باشند یا اصلاً قانونی در قضیه مطروحه وجود نداشته باشد با استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتاوی معتبر و اصول حقوقی که مغایر با موازین شرعی نباشد، حکم قضیه را صادر نمایند و نمیتوانند به بهانه سکوت یا نقص یا اجمال یا تعارض قوانین از رسیدگی به دعوا و صدور حکم امتناع ورزند والا مستنکف از احقاق حق شناخته شده و به مجازات آن محکوم خواهند شد. ب. ت. ب. سکوت قانون در مورد اصول حاکم بر اسناد تجاری، مطابق ماده ۳ قانون مذکور، باید حکم قضیه را از منابع مندرج در این ماده استخراج کرد که در منابع اسلامی یا فتاوی معتبر در مورد تجویز استفاده از این اصول در مورد اسناد تجاری دیده نشد. شاید گفته شود که اصول حاکم بر اسناد تجاری در حقوق کشورمان به عنوان یکی از اصول حقوقی شناخته شده به شمار می آید و به این اعتبار میتوان احکام آن را در روابط تجاری و دادرسی ها اجرا کرد، لیکن توجه به ماده ۳ این قانون و قید عدم مغایرت با موازین شرعی پذیرش این نظر را با تردید همراه می کند به این دلیل که اصول حاکم بر اسناد تجاری مسئولیت مبتنی بر امضای سند تجاری است و دادرس دادگاه را از تحقیق در مورد مدیون بودن امضا کننده در مقابل دارنده با حسن نیت بی نیاز و بلکه منع نموده و صرفاً در موارد استثنا این اجازه داده شده است در حالی که بر اساس مبانی فقهی و ماده ۱۹۹ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی دادرس موظف است هرگونه تحقیقی که برای کشف حقیقت لازم است انجام دهد. بنابراین به دلیل مغایرت این اصول با مبانی شرعی دادرسی قابل اجرا نیست و نمی توان از این اصول استفاده کرد. البته اداره کل حقوقی قوه قضاییه در پاسخ به این پرسش که آیا اجرای اصل عدم ایرادات در اسناد تجاری که دارنده آن اسناد شخص ثالث م. ب. از نظر قانونی و شرعی و جاهت دارد؟ در صورت امکان با ذکر مستند قانونی در نظریه مشورتی شماره ۷/۳۷۵۰ مورخ ۱۳۹۰/۷/۳۰ چنین نظر داده است: مبنای اصل غیر قابل استناد بودن ایرادات به دارنده با حسن نیت اسناد تجاری اعم از برات و سفته و چک در حقوق ایران مقررات امری قانون تجارت در باب اسناد تجاری مذکور و قابلیت نقل و انتقال آن و مسئولیت صادر کننده و ظهر نویس و ضامن در قبال دارنده آن م. ب. که مقرراتی نظیر مواد ۲۴۵ و ۲۴۹ و ۳۰۹ و ۳۱۰ و ۳۱۲ و ۳۱۳ و ۳۱۴ قانون تجارت از جمله آنها هستند و مفهوم این اصل آن است که اسناد تجاری موضوع مقررات یاد شده پس از صدور از منشا خود جدا میشوند و در صورتی که دارای ویژگی و شرایط مذکور در قانون تجارت باشند و صحت و اصالت آنها محرز باشد صادر کننده یا ظهرنویس یا ضامن نمیتوانند در مقابل انتقال گیرنده و دارنده با حسن نیت اسناد تجاری مذکور به روابط شخصی مالی فی مابین خود استناد کنند مثل اینکه مدعی پرداخت وجه آنها به دارنده قبلی شوند یا مثلاً مدعی شوند که این چک بابت معامله ای بوده که فسخ یا اقاله شده یا مثلاً در اثر خیانت در امانت تحصیل شده است مگر اینکه سونیت دارنده سند تجاری در انتقال گرفتن آنها به خود محرز شود؛ زیرا حقوقی و مالی خصوصی قبلی ندارد و سند تجاری اگرچه اداره کل حقوقی قوه قضاییه همراه با دکترین بر رعایت اصول حاکم بر اسناد تجاری تأکید دارد، لیکن لازم است با قانونگذاری یا صدور رأی وحدت رویه این شبهه یا تردید را برطرف کرد. با وجود این اداره کل حقوقی در نظریه مشورتی دیگری به شماره ۷/۱۰۴۶ مورخ ۱۳۶۸/۲/۲۳ بر این امر تأکید دارد که دارنده چک در هر حال حق مراجعه به صادر کننده را دارد. متن استعلام و پاسخ اداره کل حقوقی به این شرح است: سؤال چنانچه دارنده چک آن را در وجه شخص ثالثی ظهر نویسی نماید و دارنده ثانوی چک علیه صادر کننده مبادرت به تقدیم دادخواست حقوقی و هم زمان با پرداخت خسارات احتمالی تقاضای تأمین خواسته نماید و دادگاه نیز بدواً با صدور قرار تأمین خواسته مال منقولی را از صادر کننده چک توقیف نماید و صادر کننده چک ضمن اعتراض مدارک کتبی ارائه دهد که نظریه اداره کل حقوقی قوه قضاییه قبول و صدور قرار تأمین خواسته ب. ر. م. قانون آیین دادرسی مدنی با دادگاه است و ب. ت. ب. ماده ۲۳۵ همان قانون قابل اعتراض است و به اعتراض خوانده در اولین جلسه دادرسی باید رسیدگی شود. در مورد سؤال اظهارات خوانده دعوا بر عدم استحقاق خواهان به دریافت وجه چک به لحاظ عدم انجام تعهد موضوع قرارداد که امر ماهوی است ارتباطی به دارنده چک با استفاده از مقررات قانون تجارت اقدام به تقدیم دادخواست نموده ندارد و ب. ت. ب. بقای مسئولیت صادر کننده چک در مورد دارنده چک و ظهر نویس، دادگاه نمی تواند تصمیمی بر رفع اثر از قرار تأمین بگیرد و اضافه می نماید که خوانده دعوا صادر کننده چک که مدعی عدم انجام تعهد از طرف گیرنده چک و بالنتیجه عدم استحقاق وی به استفاده از چک و دریافت وجه آن گردیده است میتواند از طریق تقویم دادخواست جلب ثالث در صورت عدم انقضای مهلت مقرر در ماده ۲۷۶ قانون آیین دادرسی مدنی اقدام نماید یا پس از صدور حکم و محکومیت به پرداخت، اقدام به تقویم دادخواست مستقلی علیه ظهر نویس از جهت دریافت وجهی که مدعی است من غیر حق دریافت نموده است بنماید. علاوه بر اداره کل حقوقی رویه غالب و دکترین حقوق نیز استفاده از اصول حاکم بر اسناد تجاری را پذیرفته است. لذا در این نوشتار نیز بیان مطالب با فرض قبول قطعی اجرای اصول حاکم بر اصول اسناد تجاری و پذیرش این اصول است. رعایت اصول حاکم بر اسناد تجاری ناظر بر اسناد تجاری در مفهوم خاص آن یعنی اسناد قابل واخواست است. مهمترین اصول حاکم بر اسناد تجاری که در این نوشتار به آن اشاره می شود اصل عدم توجه ایرادات اصل استقلال امضاها اصل استقلال تعهد، اصل اشتغال ذمه و اصل مدیونیت است. تعریف این اصول و حدود اجرای آن به شرح آتی بررسی می شود.