مفهوم بطلان عقد — یکی از سیبهای قانونی صورت می گیرد

یکی از سیبهای قانونی صورت می گیرد که انفساخ» نامیده می شود؛ مانند مواردی که در ماده ۳۸۷ و ۴۸۳ قانون مدنی ایران به آنها اشاره شده است. انفساخ عقد مانند اقاله اثر قهقرایی ندارد و اثرش از زمان وقوع است نه پیش از آن به این دلیل آثاری که بیش از انفساخ ایجاد شده باشد، بی اثر نمی شود و از این نظر، انفساخ به بطلان - که باعث عدم تأثیر عقد از زمان انعقاد می شود - شبیه نیست. حال باید پرسید که در قاعده تعذر وفا به مدلول عقد منظور از بطلان چیست؟ آیا منظور همان بطلان به معنی اخص است که در مقابل عدم نفوذ و صحت استعمال می شود و شامل انفساخ نیست و یا آنکه مفهوم آن وسیع تر است و انفساخ عقد به دلیل تلف موضوع عقد و غیره را نیز در برمی گیرد؟ به نظر می رسد منظوره معنی اعم بطلان است که موارد بطلان ذاتی و ابتدایی عقد و همچنین موارد انفساخ را نیز شامل می شود و علاوه بر این کلیه مواردی را که بطلان یا انفساخ عقد، در اثر تعذر دائم وفا به مدلول عقد است را هم در برمی گیرد؛ خواه این امر ناشی از عدم قدرت بر تسلیم کردن موضوع عقد که به اعتباری از شرایط صحت معامله است . باشد و خواه در نتیجه تلف شدن موضوع عقد، پس از وقوع صحیح عقد. صورتهای بطلان صور بطلان به شرح زیر است: الف) عقد در حین انعقاد متعذر الوفا باشد و طرفین به این امر آگاه باشند. چنین عقدی از آغاز باطل است، چرا که یکی از شرایط صحت عقد، قدرت بر تسلیم یعنی وفا به مدلول عقد است؛ مانند آنکه در عقود تملیکی مورد معامله مال مغروق و در معاملات عهدی مورد تعهد عملی باشد که برای متعهد عمل به تعهد عقلاً غیر ممکن است. ب طرفین عقد در حین انعقاد بر این اعتقاد باشند که مدلول عقد ممکن الوفاست، ولی پس از عقد کشف گردد که چنین نبوده؛ مثل اینکه در عقد بیع، فروشنده و خریدار به خیال آنکه مبیع مقدور التسلیم است معامله کنند و بعد آشکار شود که مبیع در زمان انعقاد عقد غیر قابل تسلیم بوده که در این صورت نیز عقد محکوم به بطلان از حین عقد است. (ج) مفاد و مدلول عقد در زمان انعقاد ممکن الوفا باشد، ولی به علتی که پس از عقد عارض شده غیر ممکن گردد، این صورت دو فرض خواهد یافت: عذر، ابدی و غیر قابل رفع باشد که در این فرض عقد از زمان تعذر، عذر، محتمل الرفع باشد که در این فرض دو حالت متصور است: