مفهوم عدم وفا به مدلول عقد — یکی از مصادیق تعذر وفا به مدلول

هرگاه اجرای عقد به هر دلیلی مقدور نباشد وفا به مضمون عقد متعذر خواهد بود. البته ناگفته پیداست که هرگاه تعذر اجرای عقد، در اثر استکاف متعهد از ایفای تعهد باشد نمی توان امتناع متعهد از عمل به تعهد را مصداق تعذر وفا به عهد محسوب و با استناد به آن عقد را باطل شده تلقی کرد بلکه باید او را از طریق حاکم، به انجام دادن عین تعهد و ادار کرد که این موضوع به بحثی جداگانه نیاز دارد. موضوع بحث ما تعذری است که ارتفاع آن در اختیار متعاقدین نباشد. برای مثال، پرنده ای که مبیع واقع شده بگریزد یا آنکه پرنده ای مبیع واقع شود که در هوا باشد و یا آنکه ماهی موجود در دریا مورد بیع قرار گیرد. ذکر این نکته نیز ضروری است که در مواردی، بطلان و انحلال عقد چه بسا موجب ورود خساراتی بر احد طرفین عقد گردد. البته این امر نیز مطلبی است جداگانه که به وجود عنصر تقصیر در متعهد له وابستگی دارد ولی به هر حال از بحث فعلی ما خارج است. یکی از مصادیق تعذر وفا به مدلول عقد تعذر تسلیم موضوع قرار داد است. در فقه و همچنین در قانون مدنی ایران قدرت بر تسلیم مبیع از شرایط صحت بیع به شمار آمده است. به همین علت به عقیده فقها در عقد بیع شرط است که مبیع قابلیت تسلیم داشته باشد. بنابراین، اگر کبوتر در حال پرواز فروخته شود، معامله صحیح نمی دانند. در ماده ۳۴۸ قانون مدنی ایران نیز بیچ چیزی که بایع قدرت پر تسلیم آن را نمی دانند. در ماده ۳۴۸ قانون مدنی ایران نیز بیچ چیزی که بایع قدرت پر تسلیم آن را ندارد، باطل اعلام شده است. منظور از تعلیم در واقع حصول قبض مبیع از سوی مشتری است؛ به گونه ای که امکان تصرف و انتفاع از آن برای او فراهم شود؛ خواه این منظور با تسلیم میع از سوی بایع تحقق پلید و خواه خود مشتری به نحوی آن را تسلم کند. البته قدرت پر تسلیم در زمانی که برای تسلیم مقرر شده، شرط است. و متعاملین نیز هنگام معامله باید به وجود این توانایی در زمان تسلیم آگاه باشند و چنانچه با فرض مذکوره پس از انعقاد قرار داد، تسلیم موضوع آن در زمان مقرر شده متعذر شود و امکان تسلم آن از سوی متعهد له نیز نباشد و تعذر ایجاد شده دائم و غیر موقت باشد، تعذر وفا به مدلول عقد مصداق یافته، موجب بطلان عقد می شود. اینکه متعذر شدن تسلیم در زمان مقرر شده بین متعاملین با در وقتی که عرف و عادت بر آن حکیم می کند، موجب بطلان عقد است، اختصاصی به معاملات تملیکی مربوط به اعیان معین ندارد، بلکه در موردی که مورد معامله کلی فی الدمه است نیز صادق است؛ زیرا هرگاه امکان تهیه و تسلیم میع کلی به صورت دائم منتفی شود، مانند اینکه تنها کارخانه تولید کننده کالای موضوع قرارداد در اثر حادثه ای از بین برود و محصولات قبلی آن نیز نایاب شود، در واقع، تهیه و تسلیم مورد معامله متعذر شده و به علت تعذر وفا به مدلول عقد، سبب بطلان عقد فراهم شده است. در مواردی هم که تسلیم موضوع تعهد در وقت تعیین شده موضوعیت دارد و به اصطلاح برای متعهدله جنبه وحدت مطلوب دارد، هرگاه در زمان مورد نظر، تسلیم مورد معامله تحقق نیابد - اگرچه پس از انقضای آن وقت، امکان تسلیم فراهم باشد . در واقع تعذر تسلیم و تعذر وفا به مدلول عقد محقق شده و عقد باطل ا. الروضه البهیة (شرح المعه)، ج ۳، ص ۲۴۹. . همان، ج ۳، ص ۳۵۰ خواهد شد. مانند موردی که موضوع قرارداد تهیه و تسلیم لباس عروس برای مراسم عروسی باشد و متعهد با رسیدن زمان مقرر و تشکیل مجلس، موفق به تهیه و تسلیم آن نشود هر چند دو روز بعد قادر به تسلیم باشد زیرا موضوع مذکور برای متعهده فقط در مراسم مزبور قابلیت انتفاع و به اصطلاح موضوعیت داشته است. در عقد اجاره، چنانچه در انتفاع از عین مستأجره مانعی به وجود آید، دو صورت متصور است ۱. مانع قبل از قبض حادث می شود. در این صورت مستأجر حق فسخ خواهد داشت؛ زیرا عین پیش از قبض در ضمان موجر است. بنابراین مستأجر می تواند اجاره را فسخ و از موجر اجرت المسمی را مطالبه کند و یا بدان رضایت داده منتظر رفع و زوال مانع بماند. این اختیارات برای مستأجر، با زوال مانع در اثنای مدت اجازه از بین نمی رود؛ چرا که مقتضای اصل استصحاب، بقای آن است. مانع پس از قبض حادث می شود. این مورد ممکن است به چند شکل حادث شود الف) عین مستأجره تلف شود. در این حالت عقد اجاره باطل می شود؛ زیرا تحصیل منفعت از آن ناممکن خواهد بود.