نفقه زوجه: بررسی قانون

۱. روایت روح بن ابراهیم از امام صادق (علیه‌السلام): (اذا انفق علیها مایقیم ظهرها مع کسوة والاّ فرّق بینهما.) روایت ابابصیر از امام صادق (علیه‌السلام): (اذا انفق الرجل علی امراته مایقیم ظهرها مع الکسوة والاّ فرّق بینهما.) روایت فضیل بن یسار از امام صادق (علیه‌السلام): (ان انفق علیها مایقیم ظهرها مع الکسوة والاّ فرّق بینهما) این سه روایت ، به روشنی دلالت می‌کنند بر جدایی افکندن بین این زن و شوهر توسط فرد سوم که به طور طبیعی حاکم شرع است. ۲. در ماده ۱۱۲۹ق.م و نیز شرط ضمن عقد، تفاوتی بین مرد گرفتار آمده در تنگنا و مردی که برخلاف توانایی بر پرداخت نفقه، نفقه همسر خود را نمی‌پردازد، گذاشته نشده است، حال آن که بسیاری از فقهاء در صورت تنگنای مرد، بر این باورند که زن باید صبر پیشه کند و حق فسخ ندارد و حاکم نیز حق طلاق ندارد. این نکته درخور بررسی است:اگر مرد با تلاش بسیار برای برآوردن نیازهای زندگی خانواده خویش، دچار مشکلاتی شد و قدرت مالی او کم شد و تنگدست گردید، اگر زن توانای بر برآوردن نیازهای خویش باشد، آیا باز هم می‌بایست حکم به جدایی زن و شوهر داده و قائل به از هم پاشی دگی کانون خانواده شد؟ چه بسا تنگدستی و گرفتاری مرد یکی دو سال بیش تر طول نکشد و زن نیز دارای اموالی شخصی باشد، مانند اینکه ارثی به او رسیده یا پس اندازی دارد و یا پیشه‌ای دارد که در این حال اگر زن صبر پیشه کند و شریک زندگی خویش را در روزگار تنگدستی رها نکند و فرزندان خویش را گرفتار رنج دوری از پدر یا مادر و پیامدهای ناگوار آن نسازد، آیا بهتر نیست؟ ب. ت. ب. این امر که پس از مدتی صبر، آن گاه که در زندگی شوهر گشایشی دوباره ایجاد شد، نفقه گذشته خویش را، که مرد، توانایی بر پرداخت آن نداشته و از این روی، به صورت دین بر عهده اوست، از شوهر خویش دریافت می‌کند. البته درخور یادآوری است که در صورت تنگدستی مرد و ناتوانی وی بر اداره مالی خانواده، آنچنان که فقه اسلام بیان می‌کند و قانون مدنی نیز بدان اشاره روشن دارد، نفقه فرزندان به عهده جد پدری و در صورت نبود، یا ناتوانایی او، به عهده مادر خواهد بود. از این روی، این بحث آن گاه مطرح می‌گردد که مرد، توانایی بر پرداخت هزینه زندگی زن را به تنهایی، ندارد. در غیر این صورت، طلاق و جدایی، درمان دردی نخواهد بود؛ زیرا گاه بر خلاف در تنگنا بودن مرد، همسر او، دارایی دارد که می‌تواند با آن، نیاز خویش را برآورد و دچار سختی نشود. کاهش شمار فرزندان در خانواده‌ها، حمایتهای قانونی از زنان شاغل چون مرخصی زایمان، راه‌اندازی مهد کودک در ادارات دولتی و غیر دولتی در حمایت از مادران شاغل به عنوان یک وظیفه، قانون خدمات نیمه وقت بانوان و کم شدن ساعت کار بانوان به سه چهارم ساعات مقرر هفتگی و نیز پرداخت حق عائله مندی به زنان شاغل که عهده دار هزینه زندگی همسر و فرزندان خود هستند، همگی، آسان گیریهایی در راستای به کار پرداختن بانوان در جامعه ایران امروز است. حال اگر زن طلاق گرفته و از همسر خویش جدا گردد، چه دگرگونی مثبتی در زندگی او انجام گرفته است؟ او پس از جدایی می‌بایست به دنبال برآوردن نیاز مادی شخص خویش برود؛ چرا که اگر توان برآوردن نیازهای خویش را داشته باشد، نفقه‌ای با عنوان نفقه اقارب بر عهده بستگان او نخواهد بود و این، نسبت به گذشته که با همسرش زندگی می‌کرد و تلاش برای برآوردن نیازهای خویش می‌کرد، فرقی ندارد، جز این که در زندگی مشترک آنچه خرج می‌کرد، سپسها می‌توانست از شوهر خویش که به او مدیون گردیده بود، باز پس گیرد. حال اگر زن توان برآوردن هزینه زندگی خویش را پس از جدایی نداشته باشد، برآوردن هزینه زندگی وی، به عهده نزدیکان او خواهد بود که باز این وضع نسبت به گذشته برتری نخواهد داشت؛ چرا که در روزهای زندگی مشترک نیز، نزدیکان او (و نیز غیر نزدیکان) می‌توانستند با عنوان قرض، هزینه زندگی او را بپردازند و پس از بهبود وضع مالی مرد، از وی باز پس گیرند. حکم به طلاق، در گذشته که زن زندگی اقتصادی مستقلی نداشت، وابسته به شوهر، پدر و فرزند بود، در هر جاهایی می‌توانست مفید باشد ولی اکنون با دگرگونی اوضاع اجتماعی و اقتصادی، کم تر می‌تواند مفید باشد. در این جا به بررسی مبانی فقهی این ماده قانونی، که حکم به جدایی زن و شوهر در صورت ناتوانی شوهر از دادن نفقه و پس از رجوع زن به حاکم برای طلاق، می‌کند، می‌پردازیم. منبع: (وسائل)، ج۱۵، ص۲۲۳ · (وسائل)، ج۱۵، ص۲۲۵ · (وسائل)، ج۱۵، ص۲۲۶ · احتمال دارد هر سه، یک روایت باشد · (وسائل)، ج۱۵، ص۲۲۴