نکتهٔ فقهی: آغاز شخصیت حقیقی (محجورین (حقوق))

چون گروهی از اشخاص به حکم قانون محجور شناخته شده‌اند، قانونگذار آن‌ها را مورد حمایت و توجه ویژه قرار داده است.

محجور (مَحجُور‌علیه) به کسی گویند که فاقد عقل (مجنون) و یا رشد (سفیه) و یا کبر باشد و اسباب معروف حجر همین سه مورد است. محجور از تصرف در مال خویش ممنوع است خواه از جمیع تصرفات ممنوع باشد مثل صبی یا از بعض آن، مانند مریض (در مرض موت ). در لسان فقهاء مَحجُورعلیه غالبا بدون صله یعنی محجور استعمال می‌شود. منبع: ترمینولوژی حقوق، ص۶۲۴ · مفتاح الکرامه، ج۵، ص۲۳۳

به کسی که موضوع حق قرار گیرد شخص گفته می‌شود. مانند انسان ، شرکت تجاری و دولت . بنابراین، شخص و شخصیت ملازم یکدیگرند. منبع: فرهنگ اصطلاحات فقه فارسی، ص۱۵۵ · تهران، انتشارات گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ دهم، ص۳۷۸ · اشخاص و حمایت‌های حقوقی آنان، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۷، چاپ اول، ص۱۸

شخص از نظر ماهوی به دو دسته تقسیم می‌شود: • شخص حقیقی یا طبیعی، که منظور همان انسان است که دارای وجود واقعی است. • شخص حقوقی یا اعتباری که وجود خارجی ندارد، ولی وجود آن به‌ وسیله عقلاء اعتبار شده و قانون نیز آن را به رسمیت شناخته و از آن حمایت کرده است. شهرداری ، دانشگاه ، شرکت تجاری و موقوفات ، نمونه‌هایی از اشخاص حقوقی می‌باشند. منبع: اشخاص و حمایت‌های حقوقی آنان، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۷، چاپ اول، ص۱۸

هرچند ممکن است جنین ، از لحاظ زیست‌شناسی موجود مستقلی به‌ شمار آید و شخص محسوب گردد، ولی از نظر حقوقی تا زمانی که زنده به دنیا نیامده است، اصولا نمی‌تواند دارنده حق و تکلیف باشد. بنابراین، می‌توان گفت که جنین هم، دارای نوعی شخصیت است، که این شخصیت، از طرفی متزلزل است، چون مشروط به زنده متولد‌ شدن است و از سوی دیگر ناقص است چون دارای تکلیف نمی‌باشد. ۴. ۲ - پایان شخص حقیقی پایان زندگی شخص حقیقی با مرگ صورت می‌گیرد که آثار خاص خود را دارد. ۴. ۳ - آغاز شخص حقوقی شخص حقوقی نیز زمانی به‌ وجود می‌آید که گروهی از افراد که دارای منافع و فعالیت مشترک هستند، یا اموالی که به اهداف خاصی اختصاص داده‌ شده‌اند، در کنار هم قرار می‌گیرند و قانون آن‌ها را طرف حق و تکلیف بشناسد. قانون در مواردی، برای ایجاد و تشکیل شخصیت حقوقی، زمان مشخصی را تعیین نموده ‌است. مثلا مؤسساتی که برای مقاصد غیرتجارتی تأسیس شوند، از تاریخ ثبت در دفتر ثبت مؤسسات دولتی، به محض ایجاد و بدون نیاز به ثبت و شرکت‌های تجاری سهامی، پس از قبول سمت مدیران و بازرسان، تشکیل‌شده محسوب می‌شوند. شخصیت حقوقی وقف دوام بیشتری دارد و تا زمانی که عین موقوفه باقی باشد، این شخص به حیات خود ادامه می‌دهد. منبع: مرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم، ص۳۹ · قانون مدنی، ماده ۸۵۱ · قانون مدنی، ماده ۹۵۷ · مرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم، ص۴۰ · حقوق مدنی، بررسی مشخصات اشخاص و محجورین، تهران، انتشارات پایدار، ۱۳۸۵، چاپ اول، جلد۷، ص۶۸ · حقوق مدنی، بررسی مشخصات اشخاص و محجورین، تهران، انتشارات پایدار، ۱۳۸۵، چاپ اول، جلد۷، ص۹۲ · قانون تجارت، ماده ۵۸۴ · قانون تجارت، ماده ۵۸۷ · لایحه موادی از قانون تجارت، ماده ۱۷ · مرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم، ص۱۵۹

صغیر هم در رابطه با دخالت در امور خود اعم از مالی و غیر‌مالی به دو دسته تقسیم شده‌اند: ۵.۱. ۱ - صغیر غیرممیز صغیر غیرممیز ، صغیری است که قوه تمیز را به‌طور کلی ندارد، تمام اعمال حقوقی این صغیر، حتی تصرفات صرفا نافع مثل قبول هبه بلا‌عوض ، به‌ دلیل فقدان قصد باطل است. ۵.۱. ۲ - صغیر ممیز صغیر ممیز ، صغیری است که دارای قوه درک و تمیز نسبی است ولی به سن بلوغ نرسیده است و زشت را از زیبا و سود را از زیان می‌شناسد و می‌تواند اراده حقوقی داشته باشد. تصرفات حقوقی صرفا نافع توسط صغیر ممیز، مثل قبول هبه بلاعوض ، صحیح است. در مورد سایر اعمال حقوقی که انجام می‌دهد، چه در امور مالی و چه در امور غیرمالی، تصرفاتش غیرنافذ است و با تنفیذ بعدی ولی و یا قیم این تصرفات کامل می‌شوند. البته سفیه می‌تواند تملیک رایگانی که به نفع او شده‌ است، مستقلا قبول کند. ۵.۲. ۲ - تصرف در امور غیرمالی سفیه می‌تواند در امور غیرمالی خود مثل طلاق راسا اقدام کند و این اعمال، نافذ است. مجنون کسی است که قوه عقل و درک ندارد و به اختلال کامل قوای دماغی مبتلا است. یعنی فرض کرده که تمام اعمال حقوقی مجنون ادواری در حالت جنون واقع شده، مگر این‌که افاقه او در حین انجام آن عمل حقوقی اثبات شود. منبع: ترمینولوژی حقوق، ص۴۰۶ · مرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم، ص۳ · سیدمرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، ص۲۰۴ · حقوق مدنی، اعمال حقوقی قرارداد ایقاع، ص۱۱۱، تهران، شرکت انتشار، ۱۳۷۱، چاپ دوم · حقوق مدنی، بررسی مشخصات اشخاص و محجورین، ص۲۷۰ · ترمینولوژی حقوق، ص۲۵۹ · حقوق مدنی، اعمال حقوقی قرارداد ایقاع، ص۱۱۶ · شرح حقوق مدنی ایران، ص۲۶۵ · سیدمرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، ص۲۵۳ · اعمال حقوقی قراردادها، ج۲، ص۱۱۸، تهران، شرکت انتشار، ۱۳۷۱

محجور (مَحجُور‌علیه) به کسی گویند که فاقد عقل (مجنون) و یا رشد (سفیه) و یا کبر باشد و اسباب معروف حجر همین سه مورد است. محجور از تصرف در مال خویش ممنوع است خواه از جمیع تصرفات ممنوع باشد مثل صبی یا از بعض آن، مانند مریض (در مرض موت ). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): محجور به کسی گفته می‌شود که فاقد عقل (مجنون) یا رشد (سفیه) یا کبر باشد و از تصرف در مال خویش ممنوع است. شاخه: مدنی

شخص از نظر ماهوی به دو دسته تقسیم می‌شود: • شخص حقیقی یا طبیعی، که منظور همان انسان است که دارای وجود واقعی است. • شخص حقوقی یا اعتباری که وجود خارجی ندارد، ولی وجود آن به‌ وسیله عقلاء اعتبار شده و قانون نیز آن را به رسمیت شناخته و از آن حمایت کرده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شخص از نظر ماهوی به دو دسته شخص حقیقی (انسان) و شخص حقوقی (وجود اعتباری که قانون به رسمیت شناخته) تقسیم می‌شود. شاخه: مدنی

پایان زندگی شخص حقیقی با مرگ صورت می‌گیرد که آثار خاص خود را دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پایان زندگی شخص حقیقی با مرگ صورت می‌گیرد که آثار حقوقی خاص خود را دارد. شاخه: مدنی

شخص حقوقی نیز زمانی به‌ وجود می‌آید که گروهی از افراد که دارای منافع و فعالیت مشترک هستند، یا اموالی که به اهداف خاصی اختصاص داده‌ شده‌اند، در کنار هم قرار می‌گیرند و قانون آن‌ها را طرف حق و تکلیف بشناسد. قانون در مواردی، برای ایجاد و تشکیل شخصیت حقوقی، زمان مشخصی را تعیین نموده ‌است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شخص حقوقی زمانی به وجود می‌آید که گروهی از افراد با منافع مشترک یا اموالی با اهداف خاص در کنار هم قرار گیرند و قانون آنها را طرف حق و تکلیف بشناسد و در مواردی زمان مشخصی برای ایجاد آن تعیین شده است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: قانون تجارت، ماده ۵۸۴; قانون تجارت، ماده ۵۸۷; لایحه موادی از قانون تجارت، ماده ۱۷

اما پایان وجود اشخاص حقوقی حقوق خصوصی (غیر از وقف )، با انحلال و پایان عمل تصفیه، صورت می‌گیرد. شخصیت حقوقی وقف دوام بیشتری دارد و تا زمانی که عین موقوفه باقی باشد، این شخص به حیات خود ادامه می‌دهد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پایان وجود اشخاص حقوقی حقوق خصوصی (غیر از وقف) با انحلال و پایان عمل تصفیه صورت می‌گیرد، اما شخصیت حقوقی وقف تا زمانی که عین موقوفه باقی باشد، ادامه دارد. شاخه: مدنی

در اصطلاح به کسی صغیر می‌گویند که به سن بلوغ شرعی نرسیده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صغیر در اصطلاح به کسی گفته می‌شود که به سن بلوغ شرعی نرسیده است. شاخه: مدنی