ولایت (علم حقوق): انواع ولایت

در حقوق مدنی، ولی به دو قسم تقسیم شده است: ۳. ۱ - ولی عام ولی عام کسی است که امور مربوط به عموم افراد را در حدود قانون انجام می‌دهد. حاکم ، ولی عام است و او کسی است که از طرف مرجع صلاحیت‌دار به این سمت برگزیده شده باشد. اکنون سمت حاکم را، دادرس و دادستان برعهده دارند و قانون، امور معینی را به هر یک از آن‌ها واگذار نموده است. مانند صدور حکم موت فرضی ، حکم طلاق غائب مفقود الاثر ، حکم حجر ، تعیین قیم برای حفظ اموال مجانین ، تعیین امین برای اداره امور غائب و جنین و امثال آن. ۳. ۲ - ولی خاص ولی خاص کسی است که امور مربوط به اشخاص معین را در حدود قانون انجام دهد. <a class="artref" href="/ماده/ماده-1194-a_0815110236854">ماده ۱۱۹۴ قانون مدنی</a> در این‌باره مقرر می‌دارد: «پدر و جد پدری و وصی منصوب از طرف یکی از آنان، ولی خاص طفل، نامیده می‌شود». بنابراین ولی خاص بر طبق ماده فوق، به دو دسته تقسیم می‌شود: • ولایت قهری ؛ • وصایت . ۳.۲. ۱ - ولایت قهری ولایت قهری ویژه پدر و جد پدری است. قهری در لغت به معنی جبری و اضطراری است و به این جهت آن‌را قهری می‌گویند که اجباری است و به حکم مستقیم قانون و بدون نیاز به حکم دادگاه یا دخالت شخص دیگری حاصل می‌شود. قهری بودن ولایت پدر ، از نظر حقوقی و اجتماعی به معنای واقعی خود پابرجا است، زیرا همین‌که طفل به دنیا آمد، خود به خود تحت ولایت پدر قرار می‌گیرد و هیچ مقامی، حق تغییر آن‌را ندارد، لیکن ولایت جد پدری، هرچند که در دیدگاه قوانین، مانند ولایت پدر است، اما در رسوم اجتماعی ما دخالت جد پدری منوط بر این است که ولایت پدر به دلیلی از بین رفته باشد و کودک در خانواده طبیعی و مرسوم خود زندگی نکند. پدر و جد پدری هر دو سمت ولایت قهری دارند و در عرض هم هستند و طبق قانون مدنی هیچ‌یک را بر دیگری اولویت و تقدم نیست و هر دو باید در اداره امور و حفظ حقوق و منافع محجور بکوشند. مطابق <a class="artref" href="/ماده/ماده-1182-a_0815110236842">ماده ۱۱۸۲ قانون مدنی</a>: «اگر یکی از آن‌ها محجور یا به علتی ممنوع از تصرف در اموال مولی‌علیه گردد، ولایت قانونی او ساقط می‌شود» بنابراین اگر پدر یا جد پدری مثلا دیوانه شود، ولایت او ساقط می‌گردد و ولایت دیگری هم‌چنان باقی خواهد ماند. باید دانست که حجر ولی قهری سبب سقوط کامل ولایت نمی‌شود، بلکه مانعی است که آن‌را به حالت تعلیق در می‌آورد و با زوال حجر دوباره ولایت پدر و جد پدری قابل اعمال است. ۳.۲.۱. ۱ - محجورین تحت ولایت قهری درباره محجورین تحت ولایت قهری، <a class="artref" href="/ماده/ماده-1180-a_0815110236840">ماده ۱۱۸۰ قانون مدنی</a> می‌گوید: «طفل صغیر تحت ولایت قهری پدر و جد پدری خود م. ب. و هم چنین است غیررشید یا مجنون، در صورتی که عدم رشد یا جنون او متصل به صغر باشد». بنابراین محجورین تحت ولایت قهری سه دسته‌اند: • صغیر، یعنی کسی که به سن بلوغ نرسیده است (سن بلوغ برای دختر ۹ سال تمام قمری و برای پسر‌ها ۱۵ سال تمام قمری است)؛ • سفیه ، در صورتی که قبل از رسیدن به سن کبر، حالت سفه به او عارض شده و ادامه داشته باشد، یعنی قبل از رسیدن به سن ۹ سال یا ۱۵ سال تمام قمری دارای حالت سفه باشد و این حالت پس از ۹ یا ۱۵ سالگی نیز ادامه داشته باشد؛ • مجنون، در صورتی که قبل از رسیدن به سن کبر، مبتلا به جنون شده و این حالت ادامه داشته باشد؛ یعنی دیوانه‌ای که قبل از ۹ یا ۱۵ سالگی جنون به او عارض شده و این حالت پس از ۹ یا ۱۵ سالگی هم ادامه داشته باشد. هرگاه عدم رشد و یا جنون متصل به زمان کودکی نباشد، محجور تحت ولایت قهری نخواهد بود زیرا ولایت قهری با رسیدن شخص به سن بلوغ و رشد و رفع حجر او پایان می‌گیرد. ۳.۲.۱. ۲ - وظایف و اختیارات ولی قهری نماینده مولی‌علیه خود خواهد بود و مکلف است در اداره اموال و مواظبت شخص محجور و حفظ حقوق و منافع او بکوشد، البته اگر محجور سفیه باشد، حجر او محدود به امور مالی است و ولی او وظیفه‌ای جز اداره اموال ندارد. ولی قهری می‌تواند تصرفاتی در اموال محجور بنماید و معاملاتی برای او انجام دهد، مشروط بر این‌که موافق مصلحت محجور باشد. به طور کلی می‌توان گفت قانون اختیارات گسترده‌ای را برای اداره امور محجور به ولی قهری داده است و تنها چیزی که این اختیارات را محدود می‌کند غبطه و مصلحت محجور است به این معنی که ولی قهری حق ندارد عملی انجام دهد که برخلاف مصلحت یا متضمن ضرری برای محجور باشد. هر یک از پدر و جد پدری می‌تواند به تنهایی قراردادهایی برای محجور منعقد نماید، مثلا مال او را بفروشد یا اجاره دهد یا مالی برای او خریداری کند و در صورتی که مصلحت محجور رعایت شده باشد، طرف معامله حق اعتراض و برهم زدن معامله را نخواهد داشت، به طور کلی مطابق <a class="artref" href="/ماده/ماده-1183-a_0815110236843">ماده ۱۱۸۳ قانون مدنی</a> «در کلیه امور مربوط به اموال و حقوق مالی مولی‌علیه، ولی نماینده قانونی او م. ب..» اگرچه <a class="artref" href="/ماده/ماده-1183-a_0815110236843">ماده ۱۱۸۳ قانون مدنی</a> فقط به اداره اموال و حقوق مالی مولی‌علیه اشاره کرده است ولی شکی نیست که وظیفه ولی قهری منحصر به اداره امور مالی محجور نیست، بلکه اداره امور شخصی و به تعبیر دیگر مواظبت شخص مولی علیه نیز به عهده او است. ماده ۱۲۳۵ مواظبت شخص مولی‌علیه و نمایندگی قانونی او در کلیه امور مربوطه به اموال و حقوق مالی او با قیم است. ۳.۲.۱. ۳ - دستمزد ولی از آن‌جا که ولایت قهری یک وظیفه اجتماعی و خانوادگی است و ولی قهری عضوی از خانواده است و در واقع وظیفه اجتماعی و خانوادگی و قانونی خود را انجام می‌دهد، مستحق اجرت نمی‌باشد. ۳.۲.۱. ۴ - بی‌لیاقتی یا عدم امانت ولی هرگاه ولی قهری توانایی و لیاقت اداره امور مولی‌علیه خود را نداشته باشد و یا برخلاف امانت رفتار کرده و اموال او را حیف و میل نماید، مطابق <a class="artref" href="/ماده/ماده-1184-a_0815110236844">ماده ۱۱۸۴ قانون مدنی</a> ضم امین خواهد شد. منضور از ضم امین این است که دادگاه یک نفر امین را به ولی منضم می‌کند و به این ترتیب اختیارات و آزادی او را محدود می‌نماید. در این صورت ولی نمی‌توان به تنهایی و بدون موافقت امین معاملاتی برای محجور انجام دهد. با وجود این‌که قانون مدنی به اختیار عزل ولی قهری اشاره نکرده است، ب. ت. ب. فقه امامیه که در موارد سکوت قانون باید به آن مراجعه کرد و ماده ۱۵ قانون حمایت خانواده که عزل ولی قهری را پیش‌بینی کرده است، عزل ولی قهری در صورت احراز خیانت یا بی‌لیاقتی ولی قهری و با رعایت مصلحت محجور، در حقوق امروز قابل قبول است. ۳.۲. ۲ - وصی طبق <a class="artref" href="/ماده/ماده-1188-a_0815110236848">ماده ۱۱۸۸ قانون مدنی</a>: «هر یک از پدر و جد پدری بعد از وفات دیگری می‌تواند برای اولاد خود که تحت ولایت او م. ب. وصی معین کند تا بعد از فوت خود در نگاهداری و تربیت آن‌ها مواظبت کرده و اموال آن‌ها را اداره نماید.» مطابق <a class="artref" href="/ماده/ماده-1190-a_0815110236850">ماده ۱۱۹۰ قانون مدنی</a>، علاوه بر پدر و جد پدری، وصی منصوب از طرف پدر یا جد پدری نیز در صورتی که اختیار تعیین وصی به او داده شده باشد، می‌تواند برای اداره امور محجور تحت ولایت خود وصی معین نماید. ۳.۲.۲. ۱ - شرایط وصایت کسی که به سمت وصایت معین می‌شود باید کبیر و رشید و عاقل باشد. به علاوه قانونگذار در <a class="artref" href="/ماده/ماده-1192-a_0815110236852">ماده ۱۱۹۲ قانون مدنی</a> مقرر می‌دارد: «ولی مسلم نمی‌تواند برای امور مولی‌علیه خود وصی غیرمسلم معین کند.» بنابراین اگر ولی قهری مسلمان باشد، وصی منصوب از طرف او نیز باید مسلمان باشد. این قاعده در فقه اسلامی مبتنی بر آیه «لن یجعل الله للکافرین علی المومنین سبیلا» است. ۳.۲.۲. ۲ - وظایف و مسئولیت‌های وصی وصی منصوب از طرف پدر یا جد پدری در زمان حیات موصی، هیچ‌گونه دخالتی در امور محجور نخواهد داشت و وظیفه و مسئولیت او بعد از فوت موصی آغاز می‌گردد. وصی مکلف به نگهداری و تربیت مولی‌علیه و اداره اموال او است و باید بر طبق وصیت و موافق مصلحت محجور عمل نماید. وصی در حدود وصیت و مصلحت محجور می‌تواند معاملاتی به نام او انجام دهد و برای معاملات احتیاجی به کسب اجازه از هیچ مقامی ندارد. در حقیقت اختیارات ولی قهری، در اداره امور محجور گسترده است و فقط مندرجات وصیت‌نامه یا غبطه محجور می‌تواند آن‌را محدود نماید. بنابراین وصی نمی‌تواند برخلاف مصلحت و غبطه محجور اعمالی انجام دهد، مثل این‌که مال محجور را به کمتر از قیمت متعارف بفروشد و یا مالی را بیش از قیمت متعارف برای او خریداری کند. هم‌چنین وصی نباید در تربیت و نگهداری یا اداره اموال محجور اهمال و کوتاهی نماید. هرگاه وصی در انجام وظایف خود مرتکب تعدی و تفریط شود و از این راه خسارتی به مولی‌علیه وارد شود، مسئول و مکلف به جبران خسارت است و از سمت خود برکنار می‌شود. <a class="artref" href="/ماده/ماده-1191-a_0815110236851">ماده ۱۱۹۱ قانون مدنی</a> در این باره مقرر می‌دارد: «اگر وصی منصوب از طرف ولی قهری به نگاهداری یا تربیت مولی‌علیه و یا اداره امور او اقدام نکند یا امتناع از انجام وظایف خود نماید منعزل می‌شود.» از کلمه منعزل چنین بر می‌آید که به محض وقوع تقصیر در انجام وظیفه، وصی خود به خود عنوان وصایت را از دست خواهد داد. منبع: حقوق مدنی، ج۵، ص۲۰۲ · دوره مقدماتی حقوق مدنی خانواده، ص۴۰۲ · قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۷، چاپ هفدهم، ص۷۱۳ · اشخاص و اموال، ص۸۹ · قانون مدنی ماده ۱۲۱۰ · اسدالله، مختصر حقوق خانواده، ش۳۹۹، ص۳۶۰ · اسدالله، مختصر حقوق خانواده، ش ۴۰۷، ص۳۶۶-۳۶۷ · اسدالله، مختصر حقوق خانواده، ش۴۰۵، ص۳۶۵ · حقوق خانواده، تهران، نشر یلدا، ۱۳۷۵، چاپ اول، جلد دوم، ش۳۵۱، ص۴۱۵ و ۴۱۶ · اشخاص و اموال، ص۹۰ · نساء/سوره۴، آیه۱۴۰ · اشخاص و اموال، ص۹۱ · اشخاص و اموال، ص۹۲