نظر مشورتی 7/97/3061 مورخ 1397/11/16 اداره کل حقوقی قوه قضائیه در خصوص فراز پایانی ماده ی 113 قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1400-13

1- سرانه ي فضاي زندان براي هر زنداني و كيفيت زندان ها، بازداشتگاه ها و تحت نظرگاه ها و امكانات اماكن موصوف و مصاديق مذكور در فرض استعلام، از جمله تابع احكام مقرر در بند 16 جدول شماره ي 16 مذكور در فراز پاياني ماده ي 113 قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران (1400-1396) كه ناظر به بيان شاخص هاي توسعه حقوقي و قضايي در طول اجراي برنامه و نيز ماده ي 2 آيين نامه اجرايي قانون انتقال زندان ها و مراكز اقدامات تأميني و تربيتي موجود به خارج از شهرها مصوب 1380 و اصلاحات بعدي و مواد 70 و 71 آيين نامه اجرايي سازمان زندان ها و اقدامات تأميني و تربيتي كشور مصوب 1384 با اصلاحات و الحاقات بعدي و ماده ي 15 آيين نامه اجرايي نحوه ايجاد، اداره و نظارت بر بازداشتگاه هاي انتظامي مصوب 8/12/1396 رياست قوه قضاييه، و ديگر ضوابط و مقررات اجرايي سازمان زندان ها و اقدامات تأميني و تربيتي است. 2- قسمت اول، دوم و سوم: به تصريح اصل 39 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران اصلاحي 1368، هتك حرمت و حيثيت كسي كه به حكم قانون دستگير، بازداشت، زنداني يا تبعيد شده به هر صورت كه باشد، ممنوع و موجب مجازات است، بنابراين و ب. ت. ب. بند هاي 4، 6 و 7 ماده واحده قانون احترام به آزادي هاي مشروع و حفظ حقوق شهروندي مصوب 15/2/1383و ماده 7 قانون آيين دادرسي كيفري مصوب 1392 و اصلاحات و الحاقات بعدي، مبني بر ضرورت حفظ حقوق شهروندي و احترام به آزادهاي مشروع از سوي مقامات قضايي، ضابطان دادگستري و ساير اشخاصي كه در فرآيند دادرسي مداخله دارند و همچنين با عنايت به آيين نامه اجرايي سازمان زندان ها و اقدامات تأميني و تربيتي كشور مصوب 20/9/1384 رييس قوه قضاييه و اصلاحات بعدي و به ويژه تبصره يك ماده 235 آن كه رعايت حقوق انساني و اجتماعي را در مورد زندانيان و به ويژه در اعزام، بدرقه، نقل و انتقال محكومان و متهمان به مراجع قضايي و ساير مراجع و مراكزمربوط را ضروري دانسته و حتي استفاده از دستبند را منوط به وجود ضرورت و تشخيص مقامات خاص (رئيس زندان) و در جرايمي كه به موجب دستورالعمل صادره از سوي سازمان زندان ها مجاز دانسته است، بنابراين و ب. ت. ب. اينكه استفاده از پابند (غل و زنجير) كه تداعي كننده رفتار خشونت آميز با زندانيان و به نوعي تحقيركننده شخصيت آنها در نظر عرف مي باشد، منافي با كرامت انساني و موازين قانوني به نظر مي رسد ولذا به واسطه عدم تناسب آن با وضعيت انساني متهمان و محكومان و امكان اتخاذ تدابير تأميني و مراقبتي ديگر (كه با كرامت انساني و اجتماعي زندانيان مغايرت نداشته باشد) به طريق مقتضي وجود دارد، صحيح اين است كه از اقداماتي نظير استفاده از پابند (غل و زنجير) در اعزام و بدرقه زندانيان خودداري گردد، همچنين درخصوص استفاده از دستبند، مطابق تبصره يك ماده 235 و يا در موارد مذكور در ماده 170 آيين نامه اجرايي سازمان زندان ها و اقدامات تأميني و تربيتي كشور مصوب 20/9/1384 با اصلاحات بعدي، حسب تشخيص رئيس زندان يا در غياب وي بالاترين مقام مسوول در موسسه يا زندان ضرورت داشته باشد و يا اين كه ناظر به جرائمي باشد كه به موجب دستورالعمل صادره از سوي زندان ها تعيين شده است. 2- قسمت چهارم: تخلف از مقررات زندان و امور مربوط به آن نظير اعزام و نقل و انتقال محكومان و متهمان به مراجع قضايي و ساير مراكز اداري و غيره و از جمله جلوگيري از استفاده از دستبند مطابق ماده 172 آيين نامه فوق الذكر، تخلف انضباطي محسوب و موضوع از سوي شوراي انضباطي رسيدگي و درصورت احراز تخلف زنداني متخلف به تنبيه هاي مذكور در ماده 175 اين آيين نامه محكوم خواهد شد، ولكن هرگاه متهم يا محكوم (زنداني) در قبال اقدامات قانوني مأموران مقاومت نمايد، رفتار وي مي تواند با عنايت به ماده 178 آيين نامه فوق الذكر علاوه بر تخلف انضباطي مشمول عنوان تمرد موضوع ماده 607 قانون مجازات اسلامي مصوب 1375 (تعزيرات) باشد نظریه مشورتی شماره 7/97/3061 مورخ 1397/11/16 موضوع استعلام درباره سرانه فضای زندان، کیفیت زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها و رعایت حقوق زندانیان است. اداره کل حقوقی قوه قضاییه در پاسخ به این استعلام، به قوانین و آیین‌نامه‌های مربوطه اشاره کرده و توضیح داده است که سرانه و کیفیت فضای زندان‌ها بر اساس احکام بند 16 جدول شماره 16 ماده 113 قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و مواد مختلف آیین‌نامه‌های اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی تعیین می‌شود. همچنین، هتک حرمت و حیثیت زندانیان ممنوع است و استفاده از پابند و دستبند باید با رعایت کرامت انسانی و بر اساس تشخیص مقامات مربوطه انجام شود. تخلف از مقررات زندان، از جمله جلوگیری از استفاده از دستبند، به عنوان تخلف انضباطی در نظر گرفته می‌شود و در صورت مقاومت زندانی در برابر اقدامات قانونی، ممکن است به عنوان تمرد نیز پیگیری شود. تاریخ نظریه: 1397/11/16 شماره نظریه: 7/97/3061 شماره پرونده: 97-22-3061 نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه: 1- سرانه ی فضای زندان برای هر زندانی و کیفیت زندان ها، بازداشتگاه ها و تحت نظرگاه ها و امکانات اماکن موصوف و مصادیق مذکور در فرض استعلام، از جمله تابع احکام مقرر در بند 16 جدول شماره ی 16 مذکور در فراز پایانی ماده ی 113 قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1400- 1396) که ناظر به بیان شاخص های توسعه حقوقی و قضایی در طول اجرای برنامه و نیز ماده ی 2 آیین نامه اجرایی قانون انتقال زندان ها و مراکز اقدامات تأمینی و تربیتی موجود به خارج از شهرها مصوب 1380 و اصلاحات بعدی و مواد 70 و 71 آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور مصوب 1384 با اصلاحات و الحاقات بعدی و ماده ی 15 آیین نامه اجرایی نحوه ایجاد، اداره و نظارت بر بازداشتگاه های انتظامی مصوب 1396/12/8 ریاست قوه قضاییه، و دیگر ضوابط و مقررات اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی است. 2- قسمت اول، دوم و سوم: به تصریح اصل 39 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اصلاحی 1368، هتک حرمت و حیثیت کسی که به حکم قانون دستگیر، بازداشت، زندانی یا تبعید شده به هر صورت که باشد، ممنوع و موجب مجازات است، بنابراین و ب. ت. ب. بند‌های 4، 6 و 7 ماده واحده قانون احترام به آزادی‌های مشروع و حفظ حقوق شهروندی مصوب 1383/2/15و ماده 7 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 و اصلاحات و الحاقات بعدی، مبنی بر ضرورت حفظ حقوق شهروندی و احترام به آزادهای مشروع از سوی مقامات قضایی، ضابطان دادگستری و سایر اشخاصی که در فرآیند دادرسی مداخله دارند و همچنین با عنایت به آیین نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور مصوب 1384/9/20 رییس قوه قضاییه و اصلاحات بعدی و به ویژه تبصره یک ماده 235 آن که رعایت حقوق انسانی و اجتماعی را در مورد زندانیان و به ویژه در اعزام، بدرقه، نقل و انتقال محکومان و متهمان به مراجع قضایی و سایر مراجع و مراکزمربوط را ضروری دانسته و حتی استفاده از دستبند را منوط به وجود ضرورت و تشخیص مقامات خاص (رئیس زندان) و در جرایمی که به موجب دستورالعمل صادره از سوی سازمان زندان‌ها مجاز دانسته است، بنابراین و ب. ت. ب. اینکه استفاده از پابند (غل و زنجیر) که تداعی کننده رفتار خشونت آمیز با زندانیان و به نوعی تحقیرکننده شخصیت آنها در نظر عرف می‌باشد، منافی با کرامت انسانی و موازین قانونی به نظر می‌رسد ولذا به واسطه عدم تناسب آن با وضعیت انسانی متهمان و محکومان و امکان اتخاذ تدابیر تأمینی و مراقبتی دیگر (که با کرامت انسانی و اجتماعی زندانیان مغایرت نداشته باشد) به طریق مقتضی وجود دارد، صحیح این است که از اقداماتی نظیر استفاده از پابند (غل و زنجیر) در اعزام و بدرقه زندانیان خودداری گردد، همچنین در خصوص استفاده از دستبند، مطابق تبصره یک ماده 235 و یا در موارد مذکور در ماده 170 آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور مصوب 1384/9/20 با اصلاحات بعدی، حسب تشخیص رئیس زندان یا در غیاب وی بالاترین مقام مسئول در موسسه یا زندان ضرورت داشته باشد و یا این که ناظر به جرائمی باشد که به موجب دستورالعمل صادره از سوی زندان ها تعیین شده است.