1- فسخ نکاح به جهت ناتوانی ذهنی زوجه2- اثر عدم رعایت فوریت بر اسقاط حق فسخ نکاح

رأی شعبه دیوان عالی کشور شماره پرونده : 9409984125701191 شماره دادنامه : 9509970907800367 شعبه : شعبه هجدهم دیوان عالی کشور تاریخ : 1395/07/28-09:33 قاضی : علی شمس قاضی : حسین جان طالبی خلاصه جریان پرونده در پرونده پیوست آقای … به وکالت آقای م. ه. د. ب. ط. ف. ف.ص. با ولایت آقای …. ف.ص. به خواسته تقاضای فسخ نکاح به جهت کتمان حقیقت محجوریت زوجه برابر دادنامه شماره 940001516 صادره از شعبه 16 دادگاه حقوقی تبریز ) به انضمام کلیه خسارات وارده با جلب کارشناس به دادگستری تبریز تقدیم که پس از ثبت در تاریخ 94/12/13 جهت رسیدگی به شعبه 27 دادگاه خانواده تبریز ارجاع شده است آقای وکیل در شرح خواسته مرقوم داشته اند :« برابر تصویر سند نکاحیه پیوستی زوجه همسر شرعی دائمی موکل آقای م. ه. بوده که به دلیل اعمال نامتعارف در درون زندگی مشترک از سوی زوجه آخرالامر در مورخ 94/10/26 توسط خانواده خودشان به پزشکی قانونی مراجعه و مشخص شده که مشارالیها دارای عقب ماندگی ذهنی متصل به صغر بوده که زوجه و خانواده ایشان حقیقت موضوع را از موکل کتمان نموده اند و عقد نیز بر مبنای صحت و سلامت ایشان منعقد گردیده است علیهذا نظر به مطالب معروض و نظریه پزشکی قانونی و حکم حجر زوجه برابر دادنامه صادره و ماده 1128 قانون مدنی تقاضای صدور حکم فسخ نکاح سند مذکور زوجین م. ا. »; شعبه مرجوع الیه پس از جری تشریفات دادرسی از جمله تشکیل جلسه دادرسی و استماع اظهارات طرفین ختم رسیدگی را اعلام و برابر دادنامه شماره 95000314 مورخ 95/2/27 چنین رأی داده است « در خصوص دعوی آقای م. ه. فرزند ح. با وکالت آقای … به طرفیت خانم ف. ف.ص. فرزند الف. با ولایت پدرش و با وکالت خانم ق.پ. به خواسته فسخ نکاح به جهت کتمان حقیقت ( محجوریت زوجه برابر دادنامه ی صادره از شعبه 16 حقوقی تبریز ) به انضمام خسارات وارده ، ب. ت. ب. اینکه خیار فسخ فوری است . و طرفی که حق فسخ دارد اگر بعد از اطلاع از وجود علت فسخ فوراً نکاح را فسخ نکند خیار او ساقط می شود و در ما نحن فیه نیز حسب اظهار وکیل خ. د. ج. دادرسی طرفین حدود سه سال زندگی مشترک زیر یک سقف داشته اند که یقیناً در این مدت خواهان از وضعیت روحی و روانی خوانده اطلاع کافی بدست آورده بوده و اظهارات وکیل خ. م. ب. اینکه موکلش اطلاعی از وضعیت روحی و روانی خوانده نداشته وارد نیست چرا که حسب دادنامه ی صادره از شعبه 16 دادگاه حقوقی تبریز محجوریت خوانده متصل به زمان صغر م. ب. لذا دادگاه دعوی مطروحه را غیر ثابت تشخیص به استناد ماده 1131 قانون مدنی حکم به رد دعوی صادر و اعلام می دارد رأی صادره ظرف بیست روز پس از ابلاغ قابل تجدیدنظر در محاکم محترم تجدیدنظر این استان م. ب..»; دادنامه صادره در تاریخ 95/3/3 ابلاغ شده آقای … با تقدیم دادخواست که به شماره 95/3/19/28 ثبت گردیده از رأی دادگاه نخستین تجدیدنظر خواهی کرده است پرونده جهت رسیدگی به شعبه سیزده دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان شرقی ارجاع شده و شعبه مرجوع الیه پس از رسیدگی مطابق دادنامه شماره 95000644 مورخ 95/4/27 چنین رأی داده است :« در خصوص تجدیدنظر خواهی آقای م. ه. فرزند ح. با وکالت وکیل پ. ی. د. آقای … فرزند الف. به طرفیت ت. ن. خ. خانم ف. ف.ص. فرزند الف. با وکالت وکیل پ. ی. د. خانم م. ق.پ. به خواسته اعتراض و تجدیدنظرخواهی از دادنامه اصداری شماره 00341 - 1395/2/27 موضوع پرونده کلاسه 941656 شعبه بیست و هفتم دادگاه عمومی حقوقی تبریزکه به موجب دادنامه مذکور به علت عدم رعایت فوریت در اعمال فسخ حکم به رد دعوی فسخ به جهت کتمان حقیقت محجوریت ناشی از عقلایی نبودن تصرفات در اموال و حقوق مالی صادر شده است. دادگاه صرفنظر از رعایت و عدم رعایت فوریت در اعمال فسخ ، نظر به فقد ادله اثباتی خواهان در تدلیس شرط بنایی از سوی زوجه ، ن. ب. ا. ایراد اعتراض موجه و مستدلی که موجبات نقض دادنامه بدوی را ایجاب نماید از سوی معترض بعمل نیامده و اعتراض با هیچیک از شقوق مندرج در ماده 348 قانون آئین دادرسی مدنی انطباق ندارد و رأی صادره وفق موازین قانونی و رعایت اصول و شرایط دادرسی اصدار یافته است لذا با اجازه حاصله از ماده 358 قانون اخیر الذکر ، دادنامه اصداری تأیید می گردد. رأی صادره ظرف مدت بیست روز پس از ابلاغ قابل فرجام خواهی در دیوان عالی کشور م. ب.. »; رأی اخیر الصدور نیز در تاریخ 95/5/3 ابلاغ شده این بار آقای م. ه. اصالتاً با تقدیم دادخواست که به شماره 950068 مورخ 95/5/19 ثبت گردیده از رأی دادگاه تجدیدنظر فرجام خواهی کرده است عمده دلایل فرجام خواهی عبارت است از :« برابر سند نکاحیه شماره 1020 مورخه 92/6/26 با فرجام خوانده دعوی خانم ف. با ولایت الف. ف.ص. ازدواج دائم داشته ام ؛ برابر عرف جامعه و شرط و شروط مبنی بر صحت و سلامتی و ارائه گواهی پزشکی و آزمایش انجام یافته نکاح منعقد یافته با وجود اختلافات بعمل آمده از بدو زوجیت بدلیل اعمال نامتعارف مشارالیها در زندگانی و با ابراء تعدادی از مهریه خویش و تعهد بر قبول عدم انجام اعمال غیر اخلاقی در زندگی ، آخر الامر مجدداً با اختلافات بعمل آمده به منزل پدر خویش عزیمت نموده و برابر گواهی پزشکی قانونی و صدور حکم حجر در مورخه 94/11/5 از شعبه 16 حقوقی تبریز اینجانب متوجه بر محجوریت ایشان شده ام که خانواده وی موضوع را از قبل کتمان داشته اند و تمامی مسائل و اعمال نامتعارف وی را بچگی ایشان قلمداد می کردند در حالیکه به محض اطلاع از حجر ایشان مبنی بر عقب ماندگی ذهنی برابر مدارک پزشکی و عدم صحت و سلامتی وی اقدام به فسخ نکاح برابر ماده 1128 قانون مدنی نموده ام ؛ لذا با این اوصاف امکان ادامه زوجیت با زوجه بر اینجانب مقدور نبوده و بدلیل اینکه حجر ایشان متصل به زمان صغار وی بوده که از سوی خانواده ایشان حقیقت موضوع کتمان یافته و حجر ایشان موجبات تنش و تلخی در زندگانی و تضییع حق و حقوق بنده و خطرات بر آینده فرزندان خواهد بود لذا از مقام محترم امعان نظر و نقض دادنامه و صدور حکم بر فسخ نکاح م. ا. . »; دادگاه پس از انجام تشریفات مربوط به هزینه دادرسی و تبادل لوایح پرونده را به دیوان عالی کشور ارسال کرده که پس از وصول و ثبت در دفتر کل درتاریخ 95/6/24 جهت رسیدگی به این شعبه ارجاع شده است . مشروح لوایح هنگام شور قرائت خواهد شد . بتاریخ فوق هیأت شعبه با حضور امضاءکنندگان ذیل تشکیل جلسه داده است پس از قرائت گزارش عضو ممیز پرونده و انجام مشاوره به شرح آتی به اکثریت مبادرت به صدور رأی می نماید. رأی شعبه فرجام خواهی و اعتراض آقای م. ه. فرزند ح. نسبت به دادنامه شماره 95/00644 مورخ 95/4/27 صادره از شعبه سیزدهم دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان شرقی در تأیید دادنامه شماره 95/00314 ـ 95/2/27 صادره از شعبه بیست و هفتم دادگاه خانواده تبریز به دلایل آتی وارد است زیرا اولاً وکیل زوجه در اولین جلسه دادرسی مدعی گردیدکه زوج در حین عقد و حتی قبل از عقد در حین خواستگاری علم و آگاهی از وضعیت روحی و روانی زوجه مبنی بر سادگی و عدم توانائی اداره امور مالی خود داشته و به صراحت به اطلاع زوج رسانده شده است که زوجه قادر به انجام امور مالی خود نمی باشد و در این خصوص استشهادیه ای نیز تقدیم محضر دادگاه گردید لیکن مورد توجه دادگاه قرار نگرفته است ثانیاً تحقیق نشده است که عدم توانائی ذهنی در حد عدم رشد بوده است که رأساً از موارد فسخ نکاح نبوده مگر اینکه شرط شده باشد یا عقد مبنیاً علیها واقع شده باشد و یا عدم توانائی ذهنی در حد جنون بوده است که از موارد فسخ نکاح شمرده شده است ثالثاً ب. ت. ب. مندرجات ماده 1131 قانون مدنی هرچند خیار فسخ فوری است لیکن مشروط به این است که ذوالخیار علم به حق فسخ داشته باشد و نیز عالم به این باشد که خیار فوری است و در این خصوص نیز تحقیق نشده است که زوج عالم به حق فسخ و فوریت آن بوده یا نه ضمن اینکه زوج به محض صدور حکم حجر زوجه و قطعیت آن اقدام به تقدیم دادخواست فسخ نکاح نموده است بنابه مراتب یاد شده قبل از تبیین مراتب فوق پرونده معد برای اظهار نظر نهایی نبوده با اختیار حاصله از بند الف ماده 401 قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی با وارد دانستن اعتراض و نقض رأی فرجام خواسته پرونده به شعبه صادر کننده رأی فرجام خواسته اعاده تا پس از روشن نمودن موارد فوق و رفع نواقص یاد شده رأی مقتضی صادر فرمایند. حسین طالبی ـ رئیس علی شمس ـ مستشار فهرست شعبه دیوان عالی کشور نقد رأی 1- فسخ نکاح به جهت ناتوانی ذهنی زوجه2- اثر عدم رعایت فوریت بر اسقاط حق فسخ نکاح در تاریخ 28 مهر 1395، دیوان عالی کشور به موضوعی رسیدگی کرد که در آن درخواست فسخ نکاح به دلیل کتمان حقیقت محجوریت زوجه مطرح شده بود. درخواست‌کننده ادعا کرد که زوجه به دلیل عقب‌ماندگی ذهنی در وضعیت محجور قرار دارد و این موضوع از سوی خانواده‌اش پنهان شده است. در ابتدا، دادگاه خانواده این درخواست را رد کرد و اعلام نمود که درخواست‌کننده از وضعیت زوجه اطلاعات کافی داشته و بنابراین حق فسخ او ساقط شده است. این تصمیم در دادگاه تجدیدنظر نیز تایید شد، زیرا درخواست‌کننده نتوانسته بود ادله کافی برای اثبات ادعای تدلیس ارائه کند. <br>سپس، درخواست‌کننده به دیوان عالی کشور فرجام‌خواهی کرد و دلایل خود را شامل عدم اطلاع از وضعیت زوجه و کتمان حقیقت از سوی خانواده وی بیان کرد. دیوان عالی کشور با اشاره به عدم تحقیق کافی در خصوص آگاهی درخواست‌کننده از حق فسخ و فوریت آن، آرای دادگاه‌های پایین‌تر را نقض نمود و پرونده را به شعبه صادرکننده رای فرجام خواسته اعاده کرد تا نواقص موجود رفع گردد. این تصمیم بر اساس بند الف ماده 401 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی اتخاذ شد. تاریخ دادنامه قطعی: 1395/07/28 شماره دادنامه قطعی: --- پیام: 1 - عدم توانائی ذهنی در حد عدم رشد راسا از موارد فسخ نکاح نیست مگر اینکه سلامت ذهنی شرط شده یا عقد مبتنی بر آن صورت گرفته باشد. اما عدم توانایی ذهنی در حد جنون از موارد فسخ نکاح است. 2 - اگر چه خیار فسخ نکاح فوریست و عدم رعایت فوریت موجب اسقاط حق فسخ می‌گردد لیکن این اسقاط حق مشروط به این است که ذوالخیار علم به حق فسخ داشته و نیز عالم به این بوده که این خیار فوری م. ب.. بنابراین در صورت تاخیر زوج در اعمال خیار فسخ، باید در این خصوص تحقیق به عمل آید. رای شعبه دیوان عالی کشور شماره پرونده: --- شماره دادنامه: --- شعبه: شعبه هجدهم دیوان عالی کشور تاریخ: 1395/07/28 - 09 : 33 قاضی: علی شمس قاضی: حسین جان طالبی در پرونده پیوست آقای … به وکالت آقای م. ه. د. ب. ط. ف. ف.ص. با ولایت آقای …. ف.ص. به خواسته تقاضای فسخ نکاح به جهت کتمان حقیقت محجوریت زوجه برابر دادنامه شماره --- صادره از شعبه --- دادگاه حقوقی تبریز) به انضمام کلیه خسارات وارده با جلب کارشناس به دادگستری تبریز تقدیم که پس از ثبت در تاریخ 94/12/13 جهت رسیدگی به شعبه --- دادگاه خانواده تبریز ارجاع شده است آقای وکیل در شرح خواسته مرقوم داشته اند:« برابر تصویر سند نکاحیه پیوستی زوجه همسر شرعی دائمی موکل آقای م. ه. بوده که به دلیل اعمال نامتعارف در درون زندگی مشترک از سوی زوجه آخرالامر در مورخ 94/10/26 توسط خانواده خودشان به پزشکی قانونی مراجعه و مشخص شده که مشارالیها دارای عقب ماندگی ذهنی متصل به صغر بوده که زوجه و خانواده ایشان حقیقت موضوع را از موکل کتمان نموده‌اند و عقد نیز بر مبنای صحت و سلامت ایشان منعقد گردیده است علیهذا نظر به مطالب معروض و نظریه پزشکی قانونی و حکم حجر زوجه برابر دادنامه صادره و ماده 1128 قانون مدنی تقاضای صدور حکم فسخ نکاح سند مذکور زوجین م. ا. »; شعبه مرجوع الیه پس از جری تشریفات دادرسی از جمله تشکیل جلسه دادرسی و استماع اظهارات طرفین ختم رسیدگی را اعلام و برابر دادنامه شماره --- مورخ 95/2/27 چنین رای داده است « در خصوص دعوی آقای م. ه. فرزند ح. با وکالت آقای … به طرفیت خانم ف. ف.ص. فرزند الف. با ولایت پدرش و با وکالت خانم ق.پ. به خواسته فسخ نکاح به جهت کتمان حقیقت (محجوریت زوجه برابر دادنامه ی صادره از شعبه --- حقوقی تبریز) به انضمام خسارات وارده، ب. ت. ب. اینکه خیار فسخ فوری است. و طرفی که حق فسخ دارد اگر بعد از اطلاع از وجود علت فسخ فورا نکاح را فسخ نکند خیار او ساقط می‌شود و در ما نحن فیه نیز حسب اظهار وکیل خ. د. ج. دادرسی طرفین حدود سه سال زندگی مشترک زیر یک سقف داشته اند که یقینا در این مدت خواهان از وضعیت روحی و روانی خوانده اطلاع کافی به دست آورده بوده و اظهارات وکیل خ. م. ب. اینکه موکلش اطلاعی از وضعیت روحی و روانی خوانده نداشته وارد نیست چرا که حسب دادنامه ی صادره از شعبه --- دادگاه حقوقی تبریز محجوریت خوانده متصل به زمان صغر م. ب. لذا دادگاه دعوی مطروحه را غیر ثابت تشخیص به استناد ماده 1131 قانون مدنی حکم به رد دعوی صادر و اعلام می‌دارد رای صادره ظرف بیست روز پس از ابلاغ قابل تجدیدنظر در محاکم محترم تجدیدنظر این استان م. ب..»; دادنامه صادره در تاریخ 95/3/3 ابلاغ شده آقای … با تقدیم دادخواست که به شماره 95/3/19/28 ثبت گردیده از رای دادگاه نخستین تجدیدنظر خواهی کرده است پرونده جهت رسیدگی به شعبه سیزده دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان شرقی ارجاع شده و شعبه مرجوع الیه پس از رسیدگی مطابق دادنامه شماره --- مورخ 95/4/27 چنین رای داده است:« در خصوص تجدیدنظر خواهی آقای م. ه. فرزند ح. با وکالت وکیل پ. ی. د. آقای … فرزند الف. به طرفیت ت. ن. خ. خانم ف. ف.ص. فرزند الف. با وکالت وکیل پ. ی. د. خانم م. ق.پ. به خواسته اعتراض و تجدیدنظرخواهی از دادنامه اصداری شماره 00341 - 1395/02/27 موضوع پرونده کلاسه --- شعبه بیست و هفتم دادگاه عمومی حقوقی تبریزکه به موجب دادنامه مذکور به علت عدم رعایت فوریت در اعمال فسخ حکم به رد دعوی فسخ به جهت کتمان حقیقت محجوریت ناشی از عقلایی نبودن تصرفات در اموال و حقوق مالی صادر شده است. دادگاه صرفنظر از رعایت و عدم رعایت فوریت در اعمال فسخ، نظر به فقد ادله اثباتی خواهان در تدلیس شرط بنایی از سوی زوجه، ن. ب. ا. ایراد اعتراض موجه و مستدلی که موجبات نقض دادنامه بدوی را ایجاب نماید از سوی معترض به عمل نیامده و اعتراض با هیچ یک از شقوق مندرج در ماده 348 قانون آیین دادرسی مدنی انطباق ندارد و رای صادره وفق موازین قانونی و رعایت اصول و شرایط دادرسی اصدار یافته است لذا با اجازه حاصله از ماده 358 قانون اخیر الذکر، دادنامه اصداری تایید می‌گردد. رای صادره ظرف مدت بیست روز پس از ابلاغ قابل فرجام خواهی در دیوان عالی کشور م. ب.. »; رای اخیر الصدور نیز در تاریخ 95/5/3 ابلاغ شده این بار آقای م. ه. اصالتا با تقدیم دادخواست که به شماره 950068 مورخ 95/5/19 ثبت گردیده از رای دادگاه تجدیدنظر فرجام خواهی کرده است عمده دلایل فرجام خواهی عبارت است از:« برابر سند نکاحیه شماره 1020 مورخه 92/6/26 با فرجام خوانده دعوی خانم ف. با ولایت الف. ف.ص. ازدواج دائم داشته ام ؛ برابر عرف جامعه و شرط و شروط مبنی بر صحت و سلامتی و ارائه گواهی پزشکی و آزمایش انجام یافته نکاح منعقد یافته با وجود اختلافات به عمل آمده از بدو زوجیت بدلیل اعمال نامتعارف مشارالیها در زندگانی و با ابراء تعدادی از مهریه خویش و تعهد بر قبول عدم انجام اعمال غیر اخلاقی در زندگی، آخر الامر مجددا با اختلافات به عمل آمده به منزل پدر خویش عزیمت نموده و برابر گواهی پزشکی قانونی و صدور حکم حجر در مورخه 94/11/5 از شعبه --- حقوقی تبریز اینجانب متوجه بر محجوریت ایشان شده ام که خانواده وی موضوع را از قبل کتمان داشته اند و تمامی مسائل و اعمال نامتعارف وی را بچگی ایشان قلمداد می کردند در حالی که به محض اطلاع از حجر ایشان مبنی بر عقب ماندگی ذهنی برابر مدارک پزشکی و عدم صحت و سلامتی وی اقدام به فسخ نکاح برابر ماده 1128 قانون مدنی نموده ام ؛ لذا با این اوصاف امکان ادامه زوجیت با زوجه بر اینجانب مقدور نبوده و بدلیل اینکه حجر ایشان متصل به زمان صغار وی بوده که از سوی خانواده ایشان حقیقت موضوع کتمان یافته و حجر ایشان موجبات تنش و تلخی در زندگانی و تضییع حق و حقوق بنده و خطرات بر آینده فرزندان خواهد بود لذا از مقام محترم امعان نظر و نقض دادنامه و صدور حکم بر فسخ نکاح م. ا.. »; دادگاه پس از انجام تشریفات مربوط به هزینه دادرسی و تبادل لوایح پرونده را به دیوان عالی کشور ارسال کرده که پس از وصول و ثبت در دفتر کل در تاریخ 95/6/24 جهت رسیدگی به این شعبه ارجاع شده است. مشروح لوایح هنگام شور قرائت خواهد شد. به تاریخ فوق هیات شعبه با حضور امضاءکنندگان ذیل تشکیل جلسه داده است پس از قرائت گزارش عضو ممیز پرونده و انجام مشاوره به شرح آتی به اکثریت مبادرت به صدور رای می‌نماید. فرجام خواهی و اعتراض آقای م. ه. فرزند ح. نسبت به دادنامه شماره --- مورخ 95/4/27 صادره از شعبه سیزدهم دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان شرقی در تایید دادنامه شماره --- - 95/2/27 صادره از شعبه بیست و هفتم دادگاه خانواده تبریز به دلایل آتی وارد است زیرا اولا وکیل زوجه در اولین جلسه دادرسی مدعی گردیدکه زوج در حین عقد و حتی قبل از عقد در حین خواستگاری علم و آگاهی از وضعیت روحی و روانی زوجه مبنی بر سادگی و عدم توانائی اداره امور مالی خود داشته و به صراحت به اطلاع زوج رسانده شده است که زوجه قادر به انجام امور مالی خود نمی‌باشد و در این خصوص استشهادیه ای نیز تقدیم محضر دادگاه گردید لیکن مورد توجه دادگاه قرار نگرفته است ثانیا تحقیق نشده است که عدم توانائی ذهنی در حد عدم رشد بوده است که راسا از موارد فسخ نکاح نبوده مگر اینکه شرط شده باشد یا عقد مبنیا علیها واقع شده باشد و یا عدم توانائی ذهنی در حد جنون بوده است که از موارد فسخ نکاح شمرده شده است ثالثا ب. ت. ب. مندرجات ماده 1131 قانون مدنی هرچند خیار فسخ فوری است لیکن مشروط به این است که ذوالخیار علم به حق فسخ داشته باشد و نیز عالم به این باشد که خیار فوری است و در این خصوص نیز تحقیق نشده است که زوج عالم به حق فسخ و فوریت آن بوده یا نه ضمن اینکه زوج به محض صدور حکم حجر زوجه و قطعیت آن اقدام به تقدیم دادخواست فسخ نکاح نموده است بنابه مراتب یاد شده قبل از تبیین مراتب فوق پرونده معد برای اظهار نظر نهایی نبوده با اختیار حاصله از بند الف ماده 401 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی با وارد دانستن اعتراض و نقض رای فرجام خواسته پرونده به شعبه صادر کننده رای فرجام خواسته اعاده تا پس از روشن نمودن موارد فوق و رفع نواقص یاد شده رای مقتضی صادر فرمایند. حسین طالبی - رئیس علی شمس - مستشار