تعدیل قضایی وجه التزام

تعدیل قضایی وجه التزام خ. م.: در تاریخ 13 تیرماه 1391، دعوایی به منظور الزام به پرداخت مبلغ یک میلیارد و دویست میلیون ریال به همراه خسارات تاخیر تادیه و هزینه‌های دادرسی، بر اساس مبایعه‌نامه‌ای مرتبط با یک قطعه زمین وقفی با کاربری تجاری، به دادگاه عمومی حقوقی ارایه شد. خواهان ادعا نمود که مبلغ 120 میلیون ریال به موقوفه بدهکار است و در صورت عدم پرداخت از سوی طرف مقابل، متعهد به پرداخت این مبلغ به عنوان خسارت خواهد بود. طرف مقابل نیز دعوی تقابلی به بطلان مبایعه‌نامه و مطالبه خسارت مطرح کرد. دادگاه بدوی با استناد به بند ب ماده 84 و 89 قانون آیین دادرسی مدنی، دعوی اصلی را به دلیل عدم مالکیت خواهان بر مبیع رد کرد و دعوی تقابلی را نیز به دلیل عدم قابلیت فروش مال موقوفه مردود اعلام نمود. در مرحله تجدیدنظر، دادگاه تجدیدنظر بخش مربوط به دعوی اصلی را نقض و به رسیدگی مجدد ارجاع داد. در نهایت، دادگاه به این نتیجه رسید که موضوع مبایعه‌نامه مربوط به منافع ملک وقفی بوده و خواهان را به پرداخت مبلغ یک میلیارد و دویست میلیون ریال محکوم کرد. با این حال، محکومیت به پرداخت ده برابر هزینه‌ها به دلیل مغایرت با موازین قانونی و شرعی نقض گردید. دیوان عالی کشور نیز با تایید برخی از بخش‌های دادنامه و نقض بخش مربوط به محکومیت به پرداخت ده برابر هزینه‌ها، رسیدگی مجدد را به دادگاه صادرکننده رای واگذار کرد. تاریخ دادنامه قطعی: 1394/10/30 شماره دادنامه قطعی: --- پیام: همچنانکه تعادل ارزش عوضین از مقتضیات عقد بیع است، شرط ضمن عقد مبنی بر جبران خسارت (وجه التزام) نیز باید متناسب با ضرر وارده از قِبل تخلف فروشنده باشد. بنابراین شرط تادیه ده برابر هزینه ها، موجب اکل مال به باطل بوده و قابل اعمال نیست. در این فرض، دادگاه باید با اخذ توضیح از طرفین و جلب نظر کارشناس، میزان ضرر وارده را عرفا تعیین و سپس مبادرت به صدور حکم کند. رای خلاصه جریان پرونده شماره پرونده: --- شماره دادنامه: --- تاریخ: 1394/10/30 خلاصه جریان پرونده در تاریخ 1391/04/13 م. م. فرزند ی. د. ب. ط. سازمان همیاری شهرداریهای استان کرمان به خواسته الزام خوانده بپرداخت مبلغ یک میلیارد و دویست میلیون ریال بانضمام خسارات تاخیر تادیه و دادرسی به استناد تصویر مدارک پیوست پرونده تقدیم دادگستری کرمان نموده که به شعبه اول دادگاه عمومی حقوقی آن شهرستان ارجاع و چنین توضیح داده است که طبق مبایعه نامه مورخ 90/11/26 دایر بر تسلیم یک قطعه زمین وقفی به مساحت 5 / 329 متر با کاربری تجاری از موقوفه میرحسینخانی بابت تغییر کاربری مسکونی به تجاری مبلغ یک صد و بیست میلیون ریال به موقوفه بدهکار بوده که برابر قبض رسید خریدار (خواهان) ناچار بپرداخت آن به موقوفه گردیده و حسب شرایط مقرره خوانده متعهد است در صورت امتناع ده برابر آن یعنی یک میلیارد و دویست میلیون ریال بانضمام خسارت تاخیر تادیه دادرسی بپردازد استدعای رسیدگی و صدور حکم بر محکومیت خ. ب. ش. ستون خواسته را نموده است خوانده متقابلا دعوی تقابل علیه خواهان و موقوفه حسینخانی اقامه نموده و صدور حکم به بطلان مبایعه نامه مورخ 1390/11/26 با خسارات م. ب. پنجاه و یک میلیون ریال اقامه نموده دادگاه مرجوع الیه پس از رسیدگی به شرح دادنامه شماره --- - 1391/09/15 چون خواهان مبیع را بدیگری واگذار نموده است و مالکیتی نسبت بمبیع ندارد و خوانده هم به این امر ایراد نموده مستندا به بند ب ماده 84 و 89 از قانون آیین دادرسی مدنی قرار رد دعوی خواهان را صادر و اعلام داشته و در مورد دعوی تقابل چنین رای صادر و اعلام نموده است:« 0000 ب. ت. ب. اینکه موضوع مبایعه نامه عادی موصوف عقد بیع یک قطعه زمین موقوفه فیمابین طرفین بوده که ب. ت. ب. مندرجات مبایعه نامه که حکایت از وقوع عقد بیع نسبت به عین مال موقوفه داشته و ب. ت. ب. اینکه حسب قانون و شرع بیع وقف نافذ نمی‌باشد و خلاف شرع است تقاضای صدور حکم مبنی بر بطلان مبایعه نامه عادی موصوف را نموده‌اند دادگاه با عنایت به اینکه ب. ت. ب. نحوه نگارش مبایعه نامه عادی که در قسمتی از آن موقوفه بودن ملک موصوف ذکر شده است و حاکی از اطلاع طرفین از موقوفه بودن ملک موصوف داشته و با عنایت به اینکه عموم جامعه از اینکه مال موقوفه را نمیتوان خرید و فروش کرد اطلاع داشته و برسد بیک سازمان وابسته به استانداری و دولت بنابراین به نظر میرسد منظور از عقد بیع مذکور در مبایعه نامه عادی بیع منافع مال موقوفه بوده نه بیع راجع به عین مال موقوفه و عرفا در جامعه نیز این نوع بیع رایج بوده و بیع منافع مال موقوفه نیز مخالفتی با قانون وشرع نداشته و ب. ت. ب. مندرجات مبایعه نامه عادی موصوف قصد طرفین بیع منافع مال موقوفه بوده نه بیع راجع به عین مال موقوفه و عقد نیز بر اساس قصد و ر. ی طرفین منعقد می‌گردد که قصد طرفین بیع منافع بوده ب. ت. ب. اطلاع طرفین از موقوفه بودن عین و اینکه عین مال موقوفه را نمیتوان خرید و فروش کرد با این وصف دادگاه مستندا به مواد 198 از قانون آیین دادرسی مدنی و مواد 190 و 191 از قانون مدنی حکم به رد و بطلان دعوی خ. د. ت. صادر و اعلام می‌نماید رای صادره ظرف مدت بیست روز پس از ابلاغ قابل تجدیدنظرخواهی در محاکم تجدیدنظر استان کرمان م. ب..»; آقای م. م. به این رای اعتراض نموده و شعبه پنجم دادگاه تجدیدنظر استان کرمان طی دادنامه شماره --- - 92/1/30 با استدلالی که نموده این بخش از دادنامه را که مربوط به دعوی اصلی بوده قطع نظر از ماهیت آن فسخ و پرونده را برای رسیدگی مجدد در این قسمت اعاده داده است 0 سازمان همیاری شهرداری های استان کرمان از دادنامه بدوی در قسمت مربوط بدعوی تقابل که منتهی به دادنامه مبنی بر رد و بطلان دعوی تقابل شده با انقضاء مهلت تجدیدنظرخواهی و قطعیت دادنامه فرجامخواهی نموده است دفتر دادگاه پس از انجام تبادل لوایح پرونده را به دیوانعالی کشور فرستاده رسیدگی در دستور کار این شعبه قرار گرفته است خلاصه فرجام خواهی تکرار مطالبی است که در مرحله بدوی گفته شده و آن ممنوع بودن خرید و فروش مال موقوفه است متن لوایح وکلای طرفین هنگام شور و تبادل نظر قرائت میشود سپس هیات شعبه به شرح رای شماره --- - 1393/09/09 چنین رای صادر و اعلام کرده است: « ب. ت. ب. اینکه خواسته در دعوی تقابل بطلان مبایعه نامه مورخ 1390/11/26 منعقده بین طرفین است و قطع نظر از نقل و انتقالات ادعائی موخر و آثار حقوقی و تبعات آنها اساسا ف. خ. دلیلی بر جواز تصرف خود در موقوفه و حدود حقوق و اختیارات و پلاک ثبتی ملک موقوفه اقامه ننموده تا معلوم شود رابطه موقوفه با وی و شرایط قرار داد طرفین چگونه بوده است (ملاحظه پرونده اجرایی و استعلام از موقوفه در مورد فروش عین موقوفه به سازمان همیاری و نیز اخذ توضیح از فرجام خوانده درباره موضوع قرار داد واگذاری) مضافا به اینکه وضعیت ثبتی پلاک مورد بحث و کم و کیف وقفیت آن از سازمانهای ذیربط استعلام نشده است بنابراین با وجود نقص در رسیدگی و تحقیقات مستندا به بند 5 ماده 371 و شقوق الف مواد 401 و 405 قانون آیین دادرسی مدنی با نقض دادنامه فرجام خواسته پرونده به منظور رسیدگی مجدد به دادگاه صادر کننده آن ارجاع می‌شود تا پس از انجام موارد مرقوم و هر گونه اقدام و تحقیقی که طبق ماده 199 قانون آیین دادرسی مدنی برای کشف حقیقت لازم باشد به عمل آورده سپس وفق نتایج حاصله رای مقتضی صادر و اعلام دارند 0 »; با اعاده پرونده شعبه مرجوع الیه وقت رسیدگی مجدد تعیین نموده و طرفین را دعوت کرده است وضعیت ثبتی مورد دعوی و اوقافی را نیز استعلام نموده وقت رسیدگی برای 1394/03/03 تعیین گردیده در این جلسه م. م. و وکیلش حضور یافته - وکیل دعوی تقابل حاضر نبوده - سازمان همیاری شهرداریهای استان کرمان نیز حضور نیافته و در صورتمجلس تنظیمی چنین نوشته شده که دعوی تقابل دعوت نشده است - لکن م. م. مطالبی ابراز داشته که ذیل صورتمجلس جلسه مرقوم نوشته شده سپس دادگاه تجدید وقت کرده موقوفه حسینخانی پاسخ داده استکه طبق بررسی های انجام شده عین موقوفه فروخته نشده فقط منافع آن از موسسه خیریه جواد الائمه به همیاریهای شهرداری و از این نهاد به آقای م. م. واگذار گردیده و نامبره اخیر جهت تنظیم سند اجاره معرفی گردیده وقت جدید برای روز 1394/04/23 معین گردیده دادگاه در این جلسه پس از استماع توضیحات وکیل خواهان اصلی و ملاحظه لایحه وکیل خوانده اصلی و خواهان دعوی متقابل و مطالبه و ملاحظه پرونده اجرایی به شرح برگ 156 پرونده ختم رسیدگی را اعلام و به شرح دادنامه شماره --- - 1394/05/18 چنین رای صادر و اعلام کرده است « در خصوص دادخواست خواهان آقای م. م. با وکالت آقای ر. راینی پور به طرفیت سازمان همیاری شهرداریهای استان کرمان دایر به خواسته یک میلیارد و دویست میلیون ریال بانضمام خسارت تاخیر تادیه و هزینه دادرسی به موجب قرار داد مورخ 90/11/26 و دادخواست متقابل سازمان همیاری شهرداریهای استان کرمان به طرفیت خواندگان 1 - م. م. 2 - موقوفه میر حسینخانی دایر به خواسته صدور حکم بر بطلان مبایعه نامه مورخ 90/11/26 بهمراه کلیه خسارات دادرسی م. ب. پنجاه و یک میلیون ریال ب. ت. ب. محتویات این پرونده و محتویات پرونده اجرای احکام که پس از صدور دادنامه قطعی شماره 900243 - 88/3/2 شعبه نهم دادگاه تجدیدنظر استان و صدور اجراییه علیه سازمان همیاری و شروع عملیات اجرایی نهایتا طبق صورتجلسه 90/11/26 با حضور نماینده حقوقی و مدیر عامل سازمان همیاری شهرداریهای استان کرمان و حضور محکوم له و وکیل وی طبق مبایعه نامه 90/11/26 یک قطعه زمین وقفی بانضمام پانصد میلیون ریال جهت اجرای حکم به محکوم له داده شده و با این توافق پرونده اجرایی مختومه شده است و با عنایت به اینکه در مبایعه نامه مورخ 90/11/26 چنین نوشته شده (چنانچه فروشنده از پرداخت دیون امتناع نماید خریدار ی. ق. م. قانونی وی حق خواهد داشت هزینه های مربوطه را پرداخت نموده سپس از فروشنده با احتساب خسارات وارده برابر موضوع، مطالبه نماید - صرف ارسال اظهارنامه رسمی از سوی خریدار به فروشنده با قید مهلت یک هفته ای بر ای این موضوع کافی م. ب.) بر این اساس خواهان بدوا اظهارنامه شماره 1108 - 91/3/17 را برای سازمان مزبور ارسال که در تاریخ 91/3/18 به مدیر عامل سازمان ابلاغ و پس از انقضاء مدت سازمان هزینه های درخواستی را به موقوفه میر حسین خانی پرداخت نکرده و نهایتا خواهان پس از استعلام از موقوفه میر حسین خانی مبلغ یکصد و بیست میلیون ریال به مسئول دفتر موقوفه پرداخت کرده است این هزینه بابت کاربری مسکونی به تجاری پرداخت گردیده - مورد معامله طبق قولنامه فوق الاشعار صد در صد تجاری بوده است - ضمنا عرصه ملک مزبور وقفی و اعیانی مورد معامله واقعشده و عرصه به اجاره اشخاص داده می‌شود متولی میرحسین خانی درنامه شماره 142 - م - 94/3/10 اعلام کرده اند (طبق بررسی های انجام شده عین موقوفه فروخته نشده است فقط منافع آن از موسسه خیریه جواد الائمه به همیاری شهرداری و از همیاری شهرداری به آقای م. م. واگذار گردیده است) که در این رابطه قرار داد اجاره به شماره 162985 - 91/2/11 دفترخانه شماره 41 کرمان بین موقوفه خاص میر حسین خانی و م. م. در مورد منافع همگی و تمامی 5 / 329 متر مربع از عرضه پلاک --- فرعی از --- اصلی واقع در بخش --- کرمان بنشانی کرمان خیابان شهاب بین کوچه 63 و 65 تنظیم گردیده به مدت چهار سال که آغاز آن اول فروردین سال 1391 پایان آن اسفند ماه 1394 م. ب. با این وصف م. م. منافع ملک مورد اجاره را طبق مبایعه نامه عادی شماره 19130 به آقای … فروخته و وکالتنامه شماره 13001 - 91/3/11 دفترخانه 965 حوزه ثبتی تهران تنظیم گردیده است مورد وکالت اجاره دادن تمامی 5 / 329 متر مربع از عرصه پلاک --- / 3982 بخش --- کرمان با توجه بمراتب فوق الاشعار و استعلام از موقوفه میر حسین خانی و استعلام از اداره ثبت اسناد و املاک کرمان و ب. ت. ب. اظهارات خ. د. ا. و وکیل وی و مدافعات وکیل خوانده دعوی اصلی و خ. د. ت. ن. ب. ا. موضوع مبایعه نامه 90/11/26 معامله منافع ملک وقفی بوده و بر این اساس قرار داد اجاره منافع بین آقای م. و موقوفه میر حسین خانی دردفترخانه شماره 41 کرمان تنظیم گردیده و خ. د. ا. هزینه تبدیل کاربری مسکونی به تجاری را طبق مندرجات مبایعه نامه پرداخت نموده و ب. ت. ب. اینکه انتقال منافع ملک بدیگری آنچه را که سابقا بین خواهان و سازمان طبق شرایط مندرج در مبایعه نامه محقق شده از بین نمی برد بنابراین دعوی خواهان اصلی وارد تشخیص و مستندا به مواد 10 و 219 و 220 و 226 و 228 و 237 و 1257 و 1284 و 1288 و 1301 قانون مدنی و مواد 198 و 515 و 519 و 522 قانون آیین دادرسی مدنی حکم بر محکومیت سازمان همیاریهای شهرداری بپرداخت مبلغ یک میلیارد و دویست میلیون ریال بابت اصل خواسته و پرداخت هزینه دادرسی و حق الوکاله وکیل در مرحله نخستین ط. ت. ق. و پرداخت خسارت تاخیر تادیه از تاریخ تقدیم دادخواست تا وصول محکوم به طبق شاخص تورم اعلامی از بانک مرکزی د. ح. خ. صادر و اعلام میگردد با توجه بمراتب فوق الاشعار در خصوص دعوی تقابل مستندا به ماده 197 ق 0 آ 0 د 0 م حکم بر رد دعوی خواهان تقابل صادر و اعلام میگردد رای حضوری ظرف بیست روز پس از ابلاغ قابل تجدیدنظرخواهی در دادگاه‌های تجدیدنظر استان کرمان م. ب.. »; وکیل سازمان همیاری شهرداریهای استان کرمان نسبت به این دادنامه در فرجه قانونی تجدیدنظرخواهی نکرده و با قطعیت حکم و صدور اجراییه به جهتی از آن فرجامخواهی نموده است و ما حصل آن این است که فروش وقف مشروع و قانونی نبوده و علاوه بر آن ر. یت متولی نیز هنگام تنظیم قرار داد تحصیل نشده و لذا نوشته مورخ 1390/11/26 که در راستای فروش ملک موقوفه تنظیم شده باطل و فاقد اثر حقوقی است و لذا دادنامه فرجام خواسته که مخالف بین شرع و قانون است باید نقض گردد و مورد قرار داد هم بشخص ثالث منتقل شده و فرجام خوانده دیگر حقی نداشته تا اقامه دعوی نماید - دفتر دادگاه تبادل لوایح را انجام داده و با وصول پاسخ وکیل فرجام خوانده پرونده را به دیوانعالی کشور ارسال داشته رسیدگی در دستور کار این شعبه با توجه بسابقه قرار گرفته - لایحه فرجامخواهی و پاسخ وکیل طرف هنگام شور قرائت می‌شود. هیات شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردید پس از قرائت گزارش عضو ممیز و ملاحظه اوراق پرونده مشاوره نموده چنین رای میدهد: رای شعبه دیوان عالی کشور 1 - فرجامخواهی از دادنامه ی صادره در مورد اصل قرار داد منعقده بین طرفین راجع به منافع موقوفه وارد و مستند به دلیل نیست زیرا ب. ت. ب. شرط اول قرار داد در مورد تادیه حق پذیره اوقاف و سایر قرائن موجود در آن و تصویر نامه ی شماره 6063 / س - 91/2/5 سازمان همیاری شهرداری (برگ 136 پرونده)خطاب به موقوفه راجع به تنظیم سند اجاره ی بعدی زمین به نام فرجامخوانده و گزارش مورخ 1394/03/10 متولی موقوفه میر حسینخانی به دادگاه (برگ 142 پرونده) در مورد عدم واگذاری عین موقوفه و اینکه منافع آن به سازمان همیاری های شهرداری واگذار و آن سازمان هم به م. م. داده و قرار داد اجاره ی رسمی شماره ی 162985 - 1391/02/11 دفتر اسناد رسمی شماره ی 41 کرمان به مدت چهار سال با وی تنظیم گردیده است اعتراضات بر تشخیص دادگاه از این حیث غیر موجه تلقی می‌گردد و بر استدلال و استنباط محکمه در مورد اصل موضوع معامله اشکالی مترتب نیست لذا ضمن رد اعتراضات ف. خ. دادنامه ی صادره از جهت مزبور طبق مواد 370 و 396 قانون آیین دادرسی مدنی ابرام می‌شود. 2 - ولی محکومیت ف. خ. ب. مبلغ یک میلیارد و دویست میلیون ریال ده برابر هزینه های پرداختی در صورت عدم پرداخت فروشنده موضوع ذیل شرط اول قرار داد مغایر موازین قانونی و شرعی است زیرا همچنانکه در بیع تعادل و تناسب ارزش عوضین عرفا و قانونا و شرعا از لوازم و مقتضیات آن است شرط مالی مندرج در قرار داد نیز باید متناسب با عوضین ضرر وارده بوده و خلاف مقتضای آن نباشد شرط تادیه ده برابر هزینه ها مغایر با قاعده مستندفقهی «المومنون « المسلمون»; عند شروطهم الا شرطا حرم حلا لا او احلّ حراما »; است و موجب اکل مال به باطل است و خلاف بند 3 ماده 232 قانون مدنی و ملاک متخذّه از ماده 366 همان قانون است نتیجه شرط مزبور که نتیجه آن تادیه مبلغ بیش از دو برابر اصل ثمن مورد معامله توسط فروشنده به خریدار است تا آن حد قابل اعمال نیست مقصود از شرط جبران خسارت و ضرر وارده به مشروط له از قبل تخلف فروشنده است دادگاه باید با اخذ توضیح از طرفین در این مورد و عنداللزوم جلب نظر کارشناس میزان ضرر وارده از این حیث را عرفا تعیین و سپس مبادرت به صدور حکم کند. علیهذا نظر به مراتب یاد شده دادنامه ی صادره در خصوص این قسمت از رای مستندا به بند 5 ماده 371 قانون آیین دادرسی مدنی نقض و رسیدگی بعدی با لحاظ بندهای الف مواد 401 و 405 همان قانون به دادگاه صادر کننده رای تفویض می‌گردد. شعبه --- دیوانعالی کشور - رئیس و عضو معاون ح. غ. پ. - رسول شاملو