طلاق ناشی از عسر و حرج در مذهب شافعی

رأی خلاصه جریان پرونده خانم ح.الف. در تاریخ 31/3/91 د. ب. ط. همسرش آقای ح.الف. به خواسته طلاق تقدیم نموده که شعبه دوم دادگاه عمومی بوکان تحت پرونده شماره 416/91 عهده دار رسیدگی شده است خ. د. د. تقدیمی توضیح داده که به موجب سند ازدواج شماره 3399 مورخ 24/1/89 دفتر ازدواج شماره . . . حوزه ثبتی بوکان با صداقیه 500 سکه بهار آزادی به عقد دائمی و رسمی خوانده درآمده ام. فرزند مشترکی نداریم. زوج علی رغم تعهدنامه سال 89 مبنی بر حسن معاشرت با اینجانب خلاف تعهدات خویش عمل نموده به نحوی که طی دادنامه شماره 91 مورخ 22/1/91 شعبه 101 دادگاه جزایی بوکان به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی به پرداخت دیه محکوم شده بنابراین به لحاظ سوء رفتار زوج مستنداً به ماده 1130 قانون مدنی تقاضای طلاق دارم. پرونده بدواً به منظور صلح و سازش به شورای حل اختلاف ارجاع می گردد. در جلسه رسیدگی مورخ 20/4/91 شورا ز. ا. م. دارد زوج نفقه نمی پردازد. زوج نیز در جلسه حاضر بوده و دفاعی نمی نماید. شورا به علت عدم حصول نتیجه پرونده را به دادگاه اعاده می نماید. اولین جلسه رسیدگی دادگاه به تاریخ 26/7/91 بدون حضور زوجین تشکیل می گردد. ز. ط. ل. تقدیمی توضیح داده زوج به تعهدات خود در مورد اصلاح رفتارش عمل نکرده و اینجانب را مورد آزاد و اذیت جسمی و روحی قرار داده و به اتهام ایراد ضرب وجرح و ترک انفاق محکومیت کیفری تحصیل نموده است. زوج نیز طی لایحه ای توضیح داده که زوجه هیچ دلیلی برای عسر و حرج و طلاق ندارد و اگر واقعاً در عسر و حرج بود طلاق خلعی تقاضا می کرد و مهریه اش را بذل می نمود. علاوه بر پرداخت نفقه ماهانه مبلغ 300 هزار تومان قسط مهریه اش را می پردازم. علاوه بر آن زن و بچه دیگر دارم. بدون اجازه محل سکونت خ. ر. ب. شهرستان سقز تغییر داده است. تمکین ندارد وی را کتک نزده ام. اگر تعهدی داده ام تحت اکراه و اجبار بوده است. د. ا. م. دادگاه مبادرت به صدور قرار ارجاع امر به داوری نموده که پس از تعیین داوران و طی تشریفات، نظر آنان که مفاداً حکایت از عدم توفیق در برقراری صلح و سازش بین زوجین دارد، ارائه می شود. جلسه بعدی رسیدگی دادگاه به تاریخ 8/2/92 با حضور زوجین تشکیل می گردد. خ. ا. م. دارد خواستار طلاق با دریافت کلیه حقوق مالی خود می باشم. خوانده می گوید با طلاق مخالف هستم حتی اگر اعدامم کنند او را طلاق نمی دهم. مهریه را به اقساط می پردازم. اسناد و مدارک زوجه مربوط به سابق است اکنون تعهد می دهم که دیگر ایشان را آزار و اذیت نکنم و امکانات زندگی را برایش فراهم نمایم. هر دو پیرو مذهب امام شافعی هستیم دادگاه ختم دادرسی را اعلام و ب. ت. ب. محتویات پرونده و اظهارات طرفین و احراز رابطه زوجیت و اینکه مساعی دادگاه و داوران در جهت ایجاد صلح و سازش مفید و مؤثر واقع نگردیده و زوجه با اشاره به سوء رفتار زوج و عدم اصلاح رفتار خود علی رغم تعهدی که داده و محکومیت کیفری زوج به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی و ترک انفاق خواستار طلاق شده ولی زوج منکر آزار و اذیت زوجه نشده بلکه آن را به لحاظ نشوز خواهان دانسته که مربوط به سابق بوده و حالا تعهد می دهد که دیگر تکرار نکند و به هیچ وجه حاضر به طلاق نیست و از طرفی زوجین اهل تسنن و پیرو مذهب امام شافعی می باشند که در این مذهب شقاق و نزاع و ضرب و شتم از موجبات طلاق نیست بلکه زوج تأدیب و تعزیر و مجازات می شود کما اینکه در همین مورد زوج محکومیت کیفری تحصیل نموده و چنانچه زوجه باز هم اصرار به طلاق داشته باشد باید درخواست طلاق خلع مطرح نماید و مهریه اش را بذل نماید فلذا ادعای خ. ر. و. ندانسته و طی دادنامه شماره 188 مورخ 11/2/92 حکم به بطلان دعوی زوجه صادر می نماید. پس از ابلاغ این رأی به زوجه نامبرده مبادرت به تجدیدنظرخواهی نموده و در لایحه خود توضیح داده که زوج چند بار مرا مورد آزار و اذیت جسمی و روحی قرار داده که محکوم شده و مرا تحت فشار قرار داده تا از حقوق قانونی خویش صرف نظر نمایم. با چنین شرایطی در عسر و حرج قرار دارم. زوج نیز طی لایحه ای به موارد مطروحه در لایحه ت. ن. خ. پاسخ می دهد. شعبه پنجم دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان غربی به موضوع رسیدگی و طی دادنامه شماره 85 مورخ 27/5/92 با این استدلال که زوجین هر دو شافعی مذهب بوده و در صورت تحقق عسر و حرج و طلاق با دریافت حقوق شرعی از سوی زوجه در اجرای ماده واحده قانون مربوط به احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه می بایست از شورای روحانیت اهل تسنن در این خصوص استعلام به عمل آید لذا به لحاظ نقص تحقیقات پرونده را به دادگاه بدوی اعاده می نماید. د. ا. م. دادگاه بدوی وارد رسیدگی مجدد شده و در جلسه رسیدگی مورخ 12/6/92 مقرر می دارد اولاً با مراجعه به محل سکونت زوجین تحقیقات محلی در خصوص وضعیت اخلاقی و رفتاری زوج صورت پذیرد ثانیاً از شورای روحانیت اهل تسنن استعلام شود در صورت تحقق عسر و حرج زوجه می تواند با دریافت حقوق شرعی و قانونی طلاق بخواهد؟ شورای روحانیت در پاسخ مورخ 20/7/92 با استناد به آیات قرآن کریم و کتاب الفقه و ادله اعلام می دارد که درصورتی که به علت آزار و اذیت و بدرفتاری زوج، زوجه در عسر و حرج قرار گیرد می تواند با دریافت حقوق شرعی تقاضای طلاق نماید. مرجع انتظامی نیز در پاسخ اعلام نموده که همسایگان اطلاعی از وضعیت زوج نداشته اند پرونده پس از تکمیل تحقیقات به دادگاه تجدیدنظر اعاده می شود. شعبه پنجم دادگاه تجدیدنظر استان تجدیدنظرخواهی ز. ن. ب. دادنامه شماره 188 مورخ 11/2/92 شعبه دوم دادگاه عمومی را وارد دانسته و توضیح داده در طول یک زندگی کوتاه مدت سه ساله اختلافات ناشی از سوء رفتار زوج و پرونده های مطروحه حکایت از این دارد که این زندگی فاقد پشتوانه عاطفی و معنوی است و همواره با کشمکش توأم بوده و خصوصاً این مرحله از بحران عاطفی در زمانی است که طرفین فاقد فرزند مشترک می باشند و داوران مصلحت را در طلاق می دانند بنابراین عسر و حرج زوجه را محرز دانسته و طی دادنامه شماره 802 مورخ 11/8/92 ضمن نقض رأی تجدیدنظر خواسته مستنداً به مواد 1130 قانون مدنی و 4 و 24 و 26 و 31 و 32 قانون حمایت خانواده حکم به الزام زوج به مطلقه نمودن زوجه صادر می نماید. در صورت امتناع زوجه سردفتر رسمی طلاق به نمایندگی اقدام می نماید نوع طلاق بائن است. این رأی در تاریخ 14/9/92 به زوج ابلاغ گردیده و نامبرده ظرف مهلت مقرر قانونی اعتراض و دادخواست فرجامی خود را نسبت به دادنامه اخیر تقدیم نموده که پس از ثبت و تبادل لوایح جهت رسیدگی به این شعبه ارجاع شده است. گزارش پرونده و لایحه فرجامی هنگام شور قرائت می شود. هیئت شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردید پس از قرائت گزارش آقای … عضو ممیز و ملاحظه اوراق پرونده مشاوره نموده چنین رأی می دهد. رأی شعبه دیوان عالی کشور فرجام خواهی آقای ح.الف. نسبت به دادنامه شماره 802 مورخ 11/8/92 شعبه پنجم دادگاه تجدیدنظر استان که در مقام نقض دادنامه شماره 188 مورخ 11/2/92 شعبه دوم دادگاه عمومی اصدار گردیده و متضمن حکم طلاق به خواسته زوجه فرجام خوانده است وارد و موجه به نظر نمی رسد. زیرا زوجه در دادخواست تقدیمی و مراحل دادرسی و لوایح ارائه شده با اشاره به سوء رفتار زوج و عدم اصلاح رفتار خود علی رغم تعهدی که در سال 89 داده و عدم پرداخت نفقه و مفارقت جسمانی سه ساله و محکومیت کیفری زوج به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی زوجه و ترک انفاق مدعی عسر و حرج خود در تداوم زوجیت گردیده و دادگاه بدوی ب. ت. ب. محتویات پرونده و اظهارات و مدافعات طرفین و اخذ نظریه داوران با این استدلال که زوجین هر دو اهل تسنن و پیرو مذهب شافعی می باشند و صرف آزار و اذیت و عسر و حرج موجب طلاق نمی گردد مگر اینکه زوجه با بذل حقوق شرعی خواستار طلاق خلع گردد ادعای خ. ر. و. ندانسته و حکم به بطلان دعوی زوجه صادر نموده ولی دادگاه تجدیدنظر با استعلامی که از شورای روحانیت به عمل آمده و با احراز عسر و حرج زوجه طی دادنامه شماره 802 مورخ 11/8/92 ضمن نقض رأی تجدیدنظر خواسته حکم طلاق صادر می نماید که بر این تشخیص و استنباط دادگاه تجدیدنظر خدشه و خللی وارد نگردیده است. کما اینکه در اجرای ماده واحده قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه مراتب از شورای روحانیت اهل تسنن استعلام گردیده و شورای مذکور در پاسخ مورخ 20/7/92 با استناد به آیات و روایات اعلام نموده درصورتی که زوجه به علت آزار و اذیت و بدرفتاری زوج در عسر و حرج قرار گیرد می تواند با دریافت حقوق شرعی خود تقاضای طلاق نماید بنابراین اعتراض ز. ف. خ. مبنی بر اینکه طبق مذهب شافعی عسر و حرج زوجه موجب طلاق نمی گردد و صرفاً با بذل حقوق شرعی می تواند خواستار طلاق خلع شود قابل پذیرش نیست. ضمن اینکه با عنایت به محکومیت کیفری زوج به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی زوجه و ترک انفاق و تعهد کتبی مبنی بر اصلاح رفتار و مفارقت جسمانی چندساله فی مابین عسر و حرج زوجه قابل احراز م. ب.. بنابراین دادنامه فرجام خواسته در حدود اعتراضات مطروحه از ناحیه ف. خ. فاقد ایراد و اشکال مستوجب نقض بوده و مستنداً به ماده 370 قانون آیین دادرسی مدنی رأی فرجام خواسته ابرام می گردد. رئیس شعبه 8 دیوان عالی کشور ـ مستشار ـ عضو معاون عباسیان ـ ناصح ـ کریمپور نطنزی فهرست خلاصه جریان پرونده شعبه دیوان عالی کشور نقد رأی طلاق ناشی از عسر و حرج در مذهب شافعی در تاریخ 9 فروردین 1397، درخواست صدور حکم به الزام ی. ا. ط. به اجرای صیغه طلاق به‌صورت خلعی ارائه شد. خواهان با بیان اینکه ازدواج تحت فشار familial صورت گرفته و ب. ت. ب. اختلاف سنی و اخلاقی میان طرفین، ادامه زندگی مشترک برای او غیرقابل تحمل است، به طرح دعوی پرداخت. در مقابل، طرف دیگر با عدم موافقت با طلاق و ادعای عسروحرج، اعتراض نمود و تاکید کرد که ازدواج با رضایت کامل صورت گرفته است. دادگاه با بررسی ادعاها و عدم توافق طرفین، و همچنین با استعلام از شورای روحانیت، درخواست طلاق را رد و حکم به بطلان دعوی صادر کرد. این حکم در مرحله تجدیدنظر نیز تایید شد. خ. ب. ا. به عسروحرج و بذل تمام حقوق خود، درخواست فرجام‌خواهی کرد. دیوان عالی کشور به نقص تحقیق در استعلام از شورای روحانیت اشاره نموده و پرونده را به دادگاه ارجاع داد. در نهایت، پس از استعلام مجدد و احراز عسروحرج، دادگاه حکم به طلاق صادر کرد. طرف مقابل نسبت به این رای فرجام‌خواهی نمود، اما دیوان عالی کشور ب. ت. ب. احراز عسروحرج و شرایط فقهی، فرجام‌خواهی را رد و رای طلاق را تایید کرد. در تاریخ 1397/01/09 اقای ج. م. به وکالت از طرف خانم ا. س. به طرفیت اقای ا. م. پ. دادخواستی به خواسته صدور حکم بر الزام زوج به اجرای صیغه طلاق زوجه از نوع خلعی تقدیم و توضیح داده که خواهان و خوانده برابر سند رسمی ازدواج شماره 1099 مورخ 95/11/21 دفترخانه 209 *همسرشرعی و قانونی و دائمی همدیگر می‌باشند و در حال حاضر نامزد عرفی بوده و مراسم عروسی برگزار نشده است.و بنا بر اظهار خواهان پدر نامبرده با زور و اجبار وی را به عقد خوانده دراورده و ایشان موافق ازدواج با خوانده نبوده زیرا اولا خوانده با ایشان دارای اختلاف سنی زیاد می‌باشند ثانیا از لحاظ اخلاقی با همدیگر بسیاردارای اختلاف بوده به لحاظ اینکه دارای سویرفتار و سویمعاشرت م. ب.. لذا از انجاییکه شروع زندگی مشترک بدین ترتیب همراه با مشقت غیرقابل تحمل و عسروحرج شدید م. ب.. و اصولا ادامه زندگی ب. ت. ب. بقای عسروحرج و عدم هم کفو بودن تکلیفی مال لایطاق خواهد بود و همین امر موجب کراهت و تنفربیش از حد زوجه گردیده است.و دارای عواقب و توالی فاسد خواهد بود اینک خواهان با بذل تمام حقوق خویش اعم از مهریه و اجرت المثل و نفقه از محضر دادگاه محترم صدور حکم به الزام زوج به طلاق از نوع خلعی از جانب دادگاه به عنوان ولی الممتنع که در مذهب ا. ش. مورد پذیرش قرار گرفته است.درخواست دارند لذا صدور حکم به شرح خواسته م. ا.. دادخواست مطروح حسب الارجاع در شعبه *ثبت و مورد رسیدگی قرارمیگیرد. مرکز مشاوره خانواده در گزارش تقدیمی خود نتیجه خدمات مشاوره ای ارائه شده به زوجین را عدم صلح و سازش انان اعلام داشته است.اقای م. ع. وکیل پ. ی. د. ب. ت. و. از جانب خوانده (زوج) اعلام وکالت نموده است.در تاریخ 1397/03/22 جلسه رسیدگی دادگاه با حضور وکلای طرفین تشکیل گردیده در این جلسه وکیل خ. ا. د. خواسته ب. ش. د. تقدیمی است.خواهان اظهار میدارد. که با زور پدر خود ایشان را به ازدواج خوانده دراورده اند و ایشان موافق نبوده و مواردی را از ایشان مخفی نموده‌اند از جمله سن خوانده که با خواهان 14 سال اختلاف سن دارند و همچنین دارای اختلاف فرهنگی و اخلاقی می‌باشند و اظهار میدارد. که خوانده به شدت سویمعاشرت دارد. لذا با عنایت به اینکه خوانده هم کفو ایشان نیست و ازدواج با موافقت خواهان نبوده و با زور ایشان را به ازدواج خوانده دراورده اند با بذل تمام حقوقات خویش و در اجرای فقه ا. ش. حاکم بر موضوع طلاق و رعایت احوال شخصیه اهل سنت اجرای صیغه طلاق به صورت خلعی از طرف دادگاه به عنوان ولی الممتنع و مورد قبول در مذهب ا. ش. م. ا. ضمنا جهت حصول ایقان خواهان اظهار میدارد. که شهودی دایر بر زوری بودن ازدواج و رفتار خوانده دارد. که عند اللزوم استماع شهادت انان نیز م. ا.. وکیل خ. د. ا. داشت موکل مطلقا حاضر به طلاق زوجه و متارکه با ایشان نیست و مابذل را قبول ندارد. کمااینکه مشارالیه در پرونده کلاسه *دعوی الزام به تمکین به طرفیت زوجه مطرح و درجریان رسیدگی قرار گرفته است.ادعای خ. م. ب. اختلاف سنی با زوج منطبق با مصادیق عسروحرج نیست و زوجین با رضایت همدیگر به عقد دائمی درامده و سردفتر ثبت نکاح نیز با احراز رضایت زوجین اقدام به اجرای صیغه نکاح و تنظیم سند رسمی نموده است.با این اوصاف زوج به حاضر به پرداخت تمامی حقوقات شرعی و قانونی زوجه بوده و طلاق و مابذل را به هیچ عنوان قبول ندارد. سپس دادگاه قرارارجاع امر بداوری صادر مینماید. و داوران منتخب زوجین هر یک نظریه کتبی خود را تقدیم نموده‌اند که حاکی از عدم حصول سازش بین طرفین م. ب..سپس دادگاه از شورای روحانیت شهرستان *استعلام نموده که شرایط طلاق خلع بر مبنای فقه ا. ش. را جهت بهره برداری قضایی به دادگاه اعلام دارند. در جوابیه مورخ 97/7/24 شورای روحانیت *که تصویر ان در تاریخ 98/3/28 واصل گردیده اعلام شده که از نظر فقه ا. ش. برای طلاق خلعی چهار شرط لازم است.1 زوج 2 زوجه 3 عوض (وجه المخالصه) 4 اجرای صیغه خلع از طرف زوج بنای علیهذا درطلاق خلع رضایت زوج شرط و ضروری است.و بدون توافق زوج خلع صورت نمیگیرد. سرانجام دادگاه با اعلام ختم رسیدگی به موجب دادنامه شماره 566 مورخ 1398/04/06 پس از ذکر خواسته خواهان و احراز وجود علقه زوجیت دائم فیمابین طرفین دعوی با اعلام اینکه طرفین اهل تسنن و پیرو مذهب ا. ش. بوده و در راستای اجرای قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه در محاکم اقدام به استعلام شرایط خلع نموده که حسب پاسخ واصله اجرا وقوع طلاق را منوط به رضایت زوج نموده‌اند و اینکه زوج حاضر به طلاق زوجه نبوده و خواهان ادامه زندگی مشترک بوده و هم چنین اختلاف زیاد سن زوجین دلیل بر کراهت نیست لذا دعوی خواهان را غیر وارد تشخیص و با استناد ماده 1257 قانون مدنی حکم بر بطلان دعوی خواهان صادر نموده است.پس از ابلاغ رای صادره وکیل خواهان (زوجه) در مهلت قانونی نسبت به ان تجدیدنظر خواهی نموده و در لایحه تجدیدنظرخواهی همان مطالب مطروحه در جلسه دادرسی را بیان نموده که پس ازتبادل لایحه و وصول پرونده بمرجع تجدیدنظر *حسب الارجاع واردرسیدگی شده و در مقام رسیدگی به دلیل استنادی زوجه ت. ن. خ. ضمن صدور قرار استماع شهادت شهود زوجه با تعیین وقت رسیدگی و تذکر بوکیل ت. ن. خ. جهت تعرفه گواهان از طرفین جهت استماع گواهی گواهان دعوت به عمل اورده و در جلسه رسیدگی مورخ 1398/08/11 که با حضور زوجین و وکلای انان تشکیل گردیده وکیل ت. ن. خ. اظهار داشت اینجانب در خصوص عسروحرج و احراز کراهت زوجه از زوج گواهان خویش را حاضر نموده ام تقاضای استماع گواهی گواهان را دارم. دادگاه فی المجلس از دو نفر از گواهان مرد تعرفه شده باسامی ه. ص. و ص. ا. پ. در اوراق 70 و 71 پرونده استماع گواهی به عمل اورده که گواه اول اظهار داشت من داماد دایی خواهان هستم تقریبا سه سال است.ازدواج کرده اند ولی عروسی نکرده اند و دختره از پسرخوشش نمی اید و میگوید که دروغگو وکلاهبردار است.و خانم …. و میگوید که زورکی نیست برنمیگردم خانه زوج و خانم … یا خودکشی می کنم و یا عروسی نمی کنم وشاهد دوم گفته است.ت. ن. خ. دختر باجناقش م. ب.. و نامبرده با شوهرش عقد کرده است.و عروسی نکرده اند و الان سه سال است.عقد کرده اند و دختره حاضر نیست که به سر زندگی شوهرش برگردد. در خصوص سن زوج اختلاف نظر دارند دختر میگوید که شوهرش سنش را زیاد گفته است.و ظاهرا این اقا شکایت کرده در خصوص طلاجات و من با خود دختره گفتم که برود زندگی کند؛ گفت که حاضر نیست به خانه شوهرش برود. پس از استماع گواهی گواهان وکیل تجدیدنظر خ. ا. د. زوجین با یکدیگر فامیل بوده و دارای قرابت نسبی می‌باشند و کاملا از وضعیت یکدیگر اطلاع داشته اند و با رضایت کامل زوجین وصلت و عقد صورت گرفته است.و نه ماه زوجین با یکدیگر ارتباط داشته اند و بارها با همدیگر بیرون رفته اند. ثانیا موکل به شدت به زوجه علاقمند بوده وحاضر به متارکه و جدایی و بذل حقوقات نمی‌باشد. و قبول ان نیست و شورای محترم روحانیت وقوع طلاق خلعی را منوط به قبول از ناحیه زوج نموده است.ثالثا ت. ن. خ. دلیلی بر اثبات عسروحرج به دادگاه ارائه ننموده است.و شهود و گواهان نیز دلیلی که مثبت عسروحرج زوجه باشد. به دادگاه اعلام ننموده‌اند و استشهادیه تنظیمی از ناحیه موکل دلالت بر رد ادعای خواهان دارد. لذا تایید دادنامه م. ا. ز. ا. د. که از شوهرم کراهت دارم. و حاضر نیستم عروسی کنم و در صورتی که به نتیجه نرسم من خودکشی میکنم در قبال طلاق حاضر هستم کلیه حقوقاتم من جمله مهریه و موارد ذکر شده درسند نکاحیه را بذل نمایم و حاضر نیستم و یک میلیون و هشتصد هزار تومان بابت نفقه اگر طلاقم بدهد تحویل ایشان میدهم. زوج اظهار میدارد. دو میلیون و چهارصد هزار تومان بابت نفقه وی تاکنون پرداخت کرده ام حاضر نیستم طلاقش بدهم مادر زوجه مخالف است.سرانجام دادگاه ختم رسیدگی را اعلام و به موجب دادنامه شماره 1351 98 مورخ 1398/08/12 با این استدلال که اولا طرفین اهل سنت و پیرو مذهب ا. ش. (ره) می‌باشند ثانیا حسب فتوای شورای روحانیت *درطلاق خلعی رضایت زوج شرط ضروری برای طلاق خلعی است.و بدون رضایت زوج خلع تحقق پیدا نمی کند ثالثا زوج ت. ن. خ. با طلاق مخالفت نموده و حاضر به طلاق نشده است.لذا موضوع همچنان تحت عموم قاعده اولیه باقی است.لذا اعتراض ت. ن. خ. را غیروارد و دادنامه تجدیدنظرخواسته را مطابق اصول و مقررات و موازین قانونی تشخیص و با استناد ماده 358 قانون ایین دادرسی مدنی ضمن رد اعتراض ت. ن. خ. دادنامه تجدیدنظرخواسته را تایید نموده است. دادنامه اخیرالذکر در تاریخ 1398/08/13 به وکیل ز. ا. ش. و زوجه شخصا در تاریخ 1398/09/03 با تقدیم دادخواست و لایحه فرجامی نسبت به ان فرجامخواهی نموده که پس از تبادل لایحه و وصول پرونده به دیوان عالی کشور جهت رسیدگی به این شعبه ارجاع که در نوبت رسیدگی هیات شعبه به موضوع رسیدگی وطی دادنامه شماره * به شرح زیر انشای رای نموده است. فرجامخواهی خانم ا. س. نسبت به دادنامه شماره 1351 98 مورخ 1398/08/12 شعبه *که در جهت تایید دادنامه بدوی شماره 566 98 صادره از شعبه *متضمن حکم بر بطلان دعوی طلاق ز. ف. خ. انشای گردیده است.ب. ت. ب. جامع اوراق پرونده مالا وارد و موجه است.زیرا زوجه ب. ش. د. تقدیمی و توضیحات بعدی در جلسات دادرسی و لوایح تقدیمی با اشاره به اینکه با اجبار پدرش به عقد نکاح زوج درامده و موافق با این ازدواج نبوده و با زوج اختلاف سنی حدود 14 سال داشته و از زوج کراهت و تنفر شدید دارد. و هنوز در دوران نامزدی عرفی بسر برده و مراسم عروسی برگزار نشده و حاضر به زندگی با زوج نمی‌باشد. مدعی عسروحرج خود در استمرار زوجیت گردیده و با بذل مهریه مافی القباله و سایر حقوق ناشی از زوجیت حتی استرداد نفقه پرداختی صدور حکم طلاق خویش و اجرای صیغه طلاق خلعی را خواستار گردیده است.از انجایی که کراهت و تنفر زوجه از زوج چنانچه مبتنی بر علت موجه بوده باشد. در صورت اثبات و احراز ان از سوی دادگاه از مصادیق عسروحرج زوجه در تداوم زوجیت محسوب و مجوزی برای طلاق او خواهد بود در مانحن فیه از مجموع اظهارات زوجین و وکلای انان ومودای گواهی گواهان و مفاد استشهادیه مدرکیه ابرازی و نیز گذشت حدود سه سال از تاریخ عقد نکاح و مخالفت زوجه به برگزاری مراسم عروسی و شروع زندگی مشترک و اصرار وی به طلاق و بذل مهریه ما فی القباله و سایر حقوق ناشی از زوجیت در قبال طلاق و حتی تهدید به خودکشی در صورت عدم وقوع طلاق در جلسه دادرسی مرحله تجدیدنظر، کراهت و تنفر زوجه از زوج قابل احراز بوده و ب. ت. ب. اختلاف سنی حدود 14 سال فیمابین انان این امر می‌تواند علت موجهی بر کراهت زوجه از زوج محسوب گردد.و چون در استعلام دادگاه از شورای محترم روحانیت شرایط طلاق خلع به نحو مطلق بدون ذکر علت و سبب طلاق استعلام گردیده و در این فرض پاسخ واصله کافی به مقصود نبوده و در تشخیص استحقاق یا عدم استحقاق زوجه دردعوی طلاق مطروحه قابل استناد نخواهد بود و از این رو جهت روشن شدن موضوع اقتضا داشته که دادگاه محترم مجددا از شورای محترم روحانیت اهل سنت مستقر در مرکز استان استعلام دارد. که چنانچه زوجه از زوج تنفرو کراهت داشته باشد. و این امر موجب عسروحرج وی در تداوم زوجیت و غیرمقدور بودن شروع زندگی مشترک بین طرفین بوده باشد. و زوجه در قبال طلاق مهریه ما فی القباله و سایر حقوق ناشی از زوجیت را به زوج بذل نماید. ولی زوج حاضر به قبول مابذل و نیز طلاق زوجه نباشد. ایا براساس موازین و مقررات مذهب زوجین (فقه شافعی) قبول مابذل و اجرای صیغه طلاق از نوع خلع از سوی دادگاه از باب ولی الممتنع ممکن و میسر خواهد بودیا خیر و انگاه پس از حصول پاسخ بر اساس نتیجه محصله نسبت به صدور رای شایسته اقدام نماید. بنابراین دادنامه فرجامخواسته که بدون توجه بمراتب مرقوم در فوق انشای گردیده است.به علت نقص تحقیق موثر قابلیت ابرام نداشته لهذا مستندا به بند 5 ماده 371 و بند الف ماده 401 قانون ایین دادرسی در امور مدنی ضمن نقض ان رسیدگی مجدد به همان دادگاه محترم صادرکننده رای منقوض ارجاع میگردد. تا پس از انجام تحقیق به شرح مرقوم در فوق نسبت به صدور رای شایسته اقدام نماید. سپس پرونده جهت رفع نقص مذکور به شعبه *ارسال و ارجاع شده و دادگاه مذکور پس از استعلام شماره 0147 مورخ 99/7/12 شورای روحانیت شهرستان *و اعلام مجدد به اینکه زوجه می‌بایست در طلاق خلع رضایت زوج را جلب نماید. در تاریخ 99/8/19 مبادرت به صدور رای به تایید دادنامه شماره 0566 مورخ 98/4/6 شعبه *مبنی بر صدور حکم به بطلان دعوی طلاق نموده است.متعاقبا ز. ن. ب. رای صادره مذکور به شرح لایحه خود معترض است.و از دیوان عالی کشور تقاضای فرجامخواهی کرده که جهت رسیدگی به شعبه *ارجاع شده که در نوبت رسیدگی هیات شعبه به موضوع رسیدگی و طی دادنامه شماره 952 مورخ 1399/10/27 به شرح زیر انشای رای نموده است. در خصوص دادخواست فرجامخواهی خانم ا. س. نسبت به رای شماره *مورخ 99/8/19 شعبه *متضمن تایید دادنامه شماره 0566 مورخ 98/4/6 شعبه *مبنی بر صدور حکم به بطلان دعوی طلاق ب. ت. ب. محتویات پرونده فرجامخواهی وارد است.زیرا اولا پرونده قبلا در راستای درخواست فرجامخواهی در شعبه *مطرح شده و برابر رای شماره 0109 مورخ 99/2/13 به علت نقص تحقیقاتی رای فرجامخواسته نقض گردیده و جهت رفع نقص به شعبه *ارجاع و ارسال گردیده است.ثانیا مورد نقص شعبه *ان است.از شورای روحانیت و مرجع فقهی مذهب شافعی استعلام گردد. ایا در فقه ش. عسر و حرج زوجه از موجبات طلاق محسوب می‌شود. یا خیر از نظر حکمی جواب مسیله چیست. در صورتی که دادگاه‌های بدوی و تجدیدنظر حکم مسیله طلاق خلع را از شورای روحانیت شهرستان *استعلام نمودند لذا ضرورت دارد. دادگاه محترم مطابق سوال مذکور از مرجع یاد شده در خصوص مورد استعلام لازم به عمل اورد درنتیجه رای فرجامخواسته کماکان واجد نقص است.و قابلیت ابرام ندارد. مستندا به مواد 371 و 401 قانون ایین دادرسی مدنی رای فرجامخواسته را نقض کرده و پرونده را جهت رفع نقص مذکور و صدور حکم مقتضی بر اساس نتیجه حاصله به شعبه *ارجاع می نماید. سپس پرونده جهت رسیدگی مجدد و رفع نقص تحقیقاتی برابر رای شماره 952 مورخ 99/10/27 شعبه *به شعبه *ارجاع و ارسال نموده و دادگاه مرجوع الیه موضوع فقهی مورد پرونده را در مورد عسر و حرج با بذل تمامی مهریه توسط زوجه به زوج و صدور حکم طلاق ب. ت. ب. نظر فقهای مذهب ش. استعلام نموده و شورای روحانیت و افتای شهرستان *نظر فقهی ش. را به دادگاه در تاریخ 1400/05/04 اعلام نموده است.و شعبه *در تاریخ 1400/08/16 مبادرت به صدور رای به نقض دادنامه تجدیدنظرخواسته و صدور حکم به طلاق زوجه به لحاظ احراز عسر و حرج وی با بذل مهریه نموده است.متعاقبا زوج به شرح لایحه وکیل خ. ک. ع. تکرار مطالب و اظهارات در فرایند دادرسی است.نسبت به رای صادره مذکور معترض است.و از دیوان عالی کشور تقاضای فرجامخواهی نموده که پرونده جهت رسیدگی به شعبه *ارجاع شده و مطرح رسیدگی م. ب.. هیات شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردید. پس از قرائت گزارش اقای ح. م. ه. عضو ممیز و ملاحظه اوراق پرونده در خصوص دادنامه شماره *فرجام خواسته مشاوره نموده چنین رای می دهد: در خصوص دادخواست فرجامخواهی اقای ا. م. با وکالت اقای م. ع. نسبت به رای شماره *مورخ 1400/08/16 شعبه *متضمن نقض دادنامه تجدیدنظرخواسته شماره 0566 مورخ 98/4/6 شعبه *و صدور حکم به طلاق به لحاظ احراز عسر و حرج زوجه ب. ت. ب. محتویات پرونده فرجامخواهی وارد نمی‌باشد.، زیرا اولا زوجین از نظر احوال شخصیه تابع مذهب شافعی می‌باشند. ثانیا برابر جواب استعلام به عمل امده دادگاه از شورای روحانیت و افتای شهرستان *مورخ 1400/05/04 درصورت اثبات عسر و حرج زوجه و بذل کل مهریه به زوج حاکم می‌تواند از باب ولی ممتنع (در صورت امتناع زوج از طلاق) طلاق را صادر نماید. ثالثا ن. ب. ا. زوجین بیش از پنج سال است.ازدواج نمودند و در طول این مدت به دلیل بروز اختلاف و شقاق نتوانستند زندگی مشترک را شروع نمایند و ب. ت. ب. اینکه تداوم چنین وضعی به مصلحت زوجین و خصوصا زوجه نبوده و می‌تواند موجبات حرج بیشتر زوجه را فراهم اورد درنتیجه صدور رای فرجامخواسته برابر موجود در پرونده موجه بوده و لذا فرجامخواهی ف. خ. ب. کیفیتی نیست که به اساس رای صادره و استنباط و تشخیص دادگاه خدشه و خلل وارد اورد علی هذا ضمن رد درخواست فرجامخواهی رای فرجامخواسته را مستندا به مواد 370 و 396 قانون ایین دادرسی مدنی ابرام می نماید. رئیس شعبه *: ح. ع. مستشار: ح. م. ه. در تاریخ 31/3/91، درخواست طلاق به دلیل سوء رفتار و عدم پرداخت نفقه به دادگاه عمومی ارائه گردید. در این درخواست، به محکومیت کیفری طرف مقابل به اتهام ایراد ضرب و جرح اشاره شده و بر اساس ماده 1130 قانون مدنی، تقاضای طلاق مطرح شد. پرونده در ابتدا به شورای حل اختلاف ارجاع و سپس به دادگاه بازگشت. در طول مراحل رسیدگی، شاکی به عدم اصلاح رفتار طرف مقابل و آزار و اذیت‌های مکرر اشاره کرد، در حالی که طرف مقابل ادعا نمود دلیلی برای عسر و حرج وجود ندارد و تمایلی به طلاق ندارد. در نهایت، دادگاه بدوی، دعوی را رد کرد؛ اما دادگاه تجدیدنظر با استناد به نظرات شورای روحانیت اهل تسنن و احراز عسر و حرج، حکم به طلاق صادر کرد. طرف مقابل به این رای اعتراض و فرجام‌خواهی نمود. دیوان عالی کشور در بررسی فرجام‌خواهی، با تاکید بر عدم اصلاح رفتار و وجود عسر و حرج، رای تجدیدنظر را تایید و حکم طلاق را ابرام کرد. این تصمیم بر اساس ماده 370 قانون آیین دادرسی مدنی صادر گردید. تاریخ دادنامه قطعی: 1393/04/11 شماره دادنامه قطعی: --- پیام: در مذهب شافعی، طلاق ناشی از عسر و حرج به رسمیت شناخته شده است و در صورت تحقق عسر و حرج، زوجه جهت درخواست طلاق نیازی به بذل حقوق قانونی و شرعی ندارد. رای خلاصه جریان پرونده خانم ح.الف. در تاریخ 31/3/91 د. ب. ط. همسرش آقای ح.الف. به خواسته طلاق تقدیم نموده که شعبه دوم دادگاه عمومی بوکان تحت پرونده شماره 416/91 عهده دار رسیدگی شده است خ. د. د. تقدیمی توضیح داده که به موجب سند ازدواج شماره 3399 مورخ 24/1/89 دفتر ازدواج شماره... حوزه ثبتی بوکان با صداقیه 500 سکه بهار آزادی به عقد دائمی و رسمی خوانده درآمده ام. فرزند مشترکی نداریم. زوج علی رغم تعهدنامه سال 89 مبنی بر حسن معاشرت با اینجانب خلاف تعهدات خویش عمل نموده به نحوی که طی دادنامه شماره --- مورخ 22/1/91 شعبه --- دادگاه جزایی بوکان به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی به پرداخت دیه محکوم شده بنابراین به لحاظ سوء رفتار زوج مستندا به ماده 1130 قانون مدنی تقاضای طلاق دارم. پرونده بدوا به منظور صلح و سازش به شورای حل اختلاف ارجاع می‌گردد. در جلسه رسیدگی مورخ 20/4/91 شورا زوجه اظهار می‌دارد زوج نفقه نمی پردازد. زوج نیز در جلسه حاضر بوده و دفاعی نمی‌نماید. شورا به علت عدم حصول نتیجه پرونده را به دادگاه اعاده می‌نماید. اولین جلسه رسیدگی دادگاه به تاریخ 26/7/91 بدون حضور زوجین تشکیل می‌گردد. ز. ط. ل. تقدیمی توضیح داده زوج به تعهدات خود در مورد اصلاح رفتارش عمل نکرده و اینجانب را مورد آزاد و اذیت جسمی و روحی قرار داده و به اتهام ایراد ضرب وجرح و ترک انفاق محکومیت کیفری تحصیل نموده است. زوج نیز طی لایحه ای توضیح داده که زوجه هیچ دلیلی برای عسر و حرج و طلاق ندارد و اگر واقعا در عسر و حرج بود طلاق خلعی تقاضا می کرد و مهریه اش را بذل می نمود. علاوه بر پرداخت نفقه ماهانه مبلغ 300 هزار تومان قسط مهریه اش را می پردازم. علاوه بر آن زن و بچه دیگر دارم. بدون اجازه محل سکونت خ. ر. ب. شهرستان سقز تغییر داده است. تمکین ندارد وی را کتک نزده ام. اگر تعهدی داده ام تحت اکراه و اجبار بوده است. د. ا. م. دادگاه مبادرت به صدور قرار ارجاع امر به داوری نموده که پس از تعیین داوران و طی تشریفات، نظر آنان که مفادا حکایت از عدم توفیق در برقراری صلح و سازش بین زوجین دارد، ارائه می‌شود. جلسه بعدی رسیدگی دادگاه به تاریخ 8/2/92 با حضور زوجین تشکیل می‌گردد. خواهان اظهار می‌دارد خواستار طلاق با دریافت کلیه حقوق مالی خود می باشم. خوانده می گوید با طلاق مخالف هستم حتی اگر اعدامم کنند او را طلاق نمی دهم. مهریه را به اقساط می پردازم. اسناد و مدارک زوجه مربوط به سابق است اکنون تعهد می دهم که دیگر ایشان را آزار و اذیت نکنم و امکانات زندگی را برایش فراهم نمایم. هر دو پیرو مذهب امام شافعی هستیم دادگاه ختم دادرسی را اعلام و ب. ت. ب. محتویات پرونده و اظهارات طرفین و احراز رابطه زوجیت و اینکه مساعی دادگاه و داوران در جهت ایجاد صلح و سازش مفید و موثر واقع نگردیده و زوجه با اشاره به سوء رفتار زوج و عدم اصلاح رفتار خود علی رغم تعهدی که داده و محکومیت کیفری زوج به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی و ترک انفاق خواستار طلاق شده ولی زوج منکر آزار و اذیت زوجه نشده بلکه آن را به لحاظ نشوز خواهان دانسته که مربوط به سابق بوده و حالا تعهد می دهد که دیگر تکرار نکند و به هیچ وجه حاضر به طلاق نیست و از طرفی زوجین اهل تسنن و پیرو مذهب امام شافعی می‌باشند که در این مذهب شقاق و نزاع و ضرب و شتم از موجبات طلاق نیست بلکه زوج تادیب و تعزیر و مجازات می‌شود کما اینکه در همین مورد زوج محکومیت کیفری تحصیل نموده و چنانچه زوجه باز هم اصرار به طلاق داشته باشد باید درخواست طلاق خلع مطرح نماید و مهریه اش را بذل نماید فلذا ادعای خ. ر. و. ندانسته و طی دادنامه شماره --- مورخ 11/2/92 حکم به بطلان دعوی زوجه صادر می‌نماید. پس از ابلاغ این رای به زوجه نامبرده مبادرت به تجدیدنظرخواهی نموده و در لایحه خود توضیح داده که زوج چند بار مرا مورد آزار و اذیت جسمی و روحی قرار داده که محکوم شده و مرا تحت فشار قرار داده تا از حقوق قانونی خویش صرف نظر نمایم. با چنین شرایطی در عسر و حرج قرار دارم. زوج نیز طی لایحه ای به موارد مطروحه در لایحه ت. ن. خ. پاسخ می دهد. شعبه پنجم دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان غربی به موضوع رسیدگی و طی دادنامه شماره --- مورخ 27/5/92 با این استدلال که زوجین هر دو شافعی مذهب بوده و در صورت تحقق عسر و حرج و طلاق با دریافت حقوق شرعی از سوی زوجه در اجرای ماده واحده قانون مربوط به احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه می‌بایست از شورای روحانیت اهل تسنن در این خصوص استعلام به عمل آید لذا به لحاظ نقص تحقیقات پرونده را به دادگاه بدوی اعاده می‌نماید. د. ا. م. دادگاه بدوی وارد رسیدگی مجدد شده و در جلسه رسیدگی مورخ 12/6/92 مقرر می‌دارد اولا با مراجعه به محل سکونت زوجین تحقیقات محلی در خصوص وضعیت اخلاقی و رفتاری زوج صورت پذیرد ثانیا از شورای روحانیت اهل تسنن استعلام شود در صورت تحقق عسر و حرج زوجه می‌تواند با دریافت حقوق شرعی و قانونی طلاق بخواهد؟ شورای روحانیت در پاسخ مورخ 20/7/92 با استناد به آیات قرآن کریم و کتاب الفقه و ادله اعلام می‌دارد که در صورتی که به علت آزار و اذیت و بدرفتاری زوج، زوجه در عسر و حرج قرار گیرد می‌تواند با دریافت حقوق شرعی تقاضای طلاق نماید. مرجع انتظامی نیز در پاسخ اعلام نموده که همسایگان اطلاعی از وضعیت زوج نداشته اند پرونده پس از تکمیل تحقیقات به دادگاه تجدیدنظر اعاده می‌شود. شعبه پنجم دادگاه تجدیدنظر استان تجدیدنظرخواهی ز. ن. ب. دادنامه شماره --- مورخ 11/2/92 شعبه دوم دادگاه عمومی را وارد دانسته و توضیح داده در طول یک زندگی کوتاه مدت سه ساله اختلافات ناشی از سوء رفتار زوج و پرونده های مطروحه حکایت از این دارد که این زندگی فاقد پشتوانه عاطفی و معنوی است و همواره با کشمکش توام بوده و خصوصا این مرحله از بحران عاطفی در زمانی است که طرفین فاقد فرزند مشترک می‌باشند و داوران مصلحت را در طلاق می دانند بنابراین عسر و حرج زوجه را محرز دانسته و طی دادنامه شماره --- مورخ 11/8/92 ضمن نقض رای تجدیدنظر خواسته مستندا به مواد 1130 قانون مدنی و 4 و 24 و 26 و 31 و 32 قانون حمایت خانواده حکم به الزام زوج به مطلقه نمودن زوجه صادر می‌نماید. در صورت امتناع زوجه سردفتر رسمی طلاق به نمایندگی اقدام می‌نماید نوع طلاق بائن است. این رای در تاریخ 14/9/92 به زوج ابلاغ گردیده و نامبرده ظرف مهلت مقرر قانونی اعتراض و دادخواست فرجامی خود را نسبت به دادنامه اخیر تقدیم نموده که پس از ثبت و تبادل لوایح جهت رسیدگی به این شعبه ارجاع شده است. گزارش پرونده و لایحه فرجامی هنگام شور قرائت می‌شود. هیات شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردید پس از قرائت گزارش آقای … عضو ممیز و ملاحظه اوراق پرونده مشاوره نموده چنین رای می دهد. رای شعبه دیوان عالی کشور فرجام خواهی آقای ح.الف. نسبت به دادنامه شماره --- مورخ 11/8/92 شعبه پنجم دادگاه تجدیدنظر استان که در مقام نقض دادنامه شماره --- مورخ 11/2/92 شعبه دوم دادگاه عمومی اصدار گردیده و متضمن حکم طلاق به خواسته زوجه فرجام خوانده است وارد و موجه به نظر نمی رسد. زیرا زوجه در دادخواست تقدیمی و مراحل دادرسی و لوایح ارائه شده با اشاره به سوء رفتار زوج و عدم اصلاح رفتار خود علی رغم تعهدی که در سال 89 داده و عدم پرداخت نفقه و مفارقت جسمانی سه ساله و محکومیت کیفری زوج به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی زوجه و ترک انفاق مدعی عسر و حرج خود در تداوم زوجیت گردیده و دادگاه بدوی ب. ت. ب. محتویات پرونده و اظهارات و مدافعات طرفین و اخذ نظریه داوران با این استدلال که زوجین هر دو اهل تسنن و پیرو مذهب شافعی می‌باشند و صرف آزار و اذیت و عسر و حرج موجب طلاق نمی گردد مگر اینکه زوجه با بذل حقوق شرعی خواستار طلاق خلع گردد ادعای خ. ر. و. ندانسته و حکم به بطلان دعوی زوجه صادر نموده ولی دادگاه تجدیدنظر با استعلامی که از شورای روحانیت به عمل آمده و با احراز عسر و حرج زوجه طی دادنامه شماره --- مورخ 11/8/92 ضمن نقض رای تجدیدنظر خواسته حکم طلاق صادر می‌نماید که بر این تشخیص و استنباط دادگاه تجدیدنظر خدشه و خللی وارد نگردیده است. کما اینکه در اجرای ماده واحده قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه مراتب از شورای روحانیت اهل تسنن استعلام گردیده و شورای مذکور در پاسخ مورخ 20/7/92 با استناد به آیات و روایات اعلام نموده در صورتی که زوجه به علت آزار و اذیت و بدرفتاری زوج در عسر و حرج قرار گیرد می‌تواند با دریافت حقوق شرعی خود تقاضای طلاق نماید بنابراین اعتراض ز. ف. خ. مبنی بر اینکه طبق مذهب شافعی عسر و حرج زوجه موجب طلاق نمی گردد و صرفا با بذل حقوق شرعی می‌تواند خواستار طلاق خلع شود قابل پذیرش نیست. ضمن اینکه با عنایت به محکومیت کیفری زوج به اتهام ایراد ضرب وجرح عمدی زوجه و ترک انفاق و تعهد کتبی مبنی بر اصلاح رفتار و مفارقت جسمانی چندساله فی مابین عسر و حرج زوجه قابل احراز م. ب.. بنابراین دادنامه فرجام خواسته در حدود اعتراضات مطروحه از ناحیه ف. خ. فاقد ایراد و اشکال مستوجب نقض بوده و مستندا به ماده 370 قانون آیین دادرسی مدنی رای فرجام خواسته ابرام می‌گردد. رئیس شعبه --- دیوان عالی کشور - مستشار - عضو معاون عباسیان - ناصح - کریمپور نطنزی