مصداق وقف بر نفس

مصداق وقف بر نفس خ. م.: در تاریخ 13 دی‌ماه 1394، دیوان عالی کشور حکمی در خصوص دعوی بطلان معامله موقوفه صادر کرد. خواهان به استناد اسناد رسمی و دلایل متعدد، ادعا نمود که وقف انجام شده با شرایط قانونی مطابقت ندارد. وی به ویژه به دلایلی چون عدم قبول حاکم، عدم دوام و تنجیز در وقف، و مغایرت با مواد 55 و 72 قانون مدنی، درخواست ابطال اسناد مربوطه را مطرح کرد. در مقابل، اداره کل اوقاف و امور خیریه تهران در دفاعیات خود به اعتبار اسناد و شرایط وقف اشاره کرده و تاکید نمود که شروط ضمن عقد نمی‌تواند منجر به بطلان وقف گردد. دادگاه بدوی پس از بررسی مستندات، به ابطال اسناد موقوفه رای داد. این رای در مرحله تجدیدنظر نیز تایید شد و در نهایت دیوان عالی کشور ب. ت. ب. عدم وجود دلایل موجه برای نقض رای، دادنامه تجدیدنظر را تایید و ابرام نمود و پرونده را به شعبه صادرکننده رای اعاده کرد. تاریخ دادنامه قطعی: 1394/10/13 شماره دادنامه قطعی: --- پیام: در صورتی که واقف، به موجب شرط ضمن عقد وقف عام مقرر کند منافع عین موقوفه، مادام العمر واقف متعلق به وی بوده و همچنین می‌تواند آن را برای مدتی متعارف اجاره داده و مال الاجاره یا اجرت المثل را به سود خود دریافت کند، این مورد از مصادیق بارز وقف بر نفس و باعث بطلان وقف است. رای خلاصه جریان پرونده شماره پرونده: --- شماره دادنامه: --- تاریخ: 1394/10/13 خلاصه جریان پرونده مندرجات پرونده حاکی است خانم ب. م.ج. و آقای … خ. به وکالت از خانم م.خ. ط. فرزند الف. در تاریخ 94/1/19 دادخواستی را به خواسته اعلام بطلان معامله به طرفیت موقوفه خانم م.خ. ط. با تولیت خانم م.خ. ط. و اداره اوقاف و امور خیریه تهران تقدیم محاکم عمومی حقوقی تهران نموده‌اند ودلایل خود را از جمله کپی مصدق اسناد رسمی شماره 2407 و 2460 دفترخانه شماره 376 تهران و قرارداد شماره 24260 مورخ 1393/05/14 و سند مالکیت شماره 68/1883 و قرارداد شماره 24079 مورخه 1382/04/17 و... ضمیمه دادخواست نموده‌اند و در توضیح خواسته اجمالا چنین اعلام داشته اند: «... موکل شش دانگ اعیانی چند پلاک و دستگاه آپارتمان را که عرصه آن موقوفه است را به انضمام کلیه اموال منقول وعتیقه جات و جواهرات و طلاجات در طبقه همکف را جهت مصرف دارو و درمان بیماران و مخصوصا بیماران خاص و همچنین به مصرف نیازمندان و فقرا و نیز به مصرف عزاداران و اطعام عزاداران حضرت سیدالشهداء و فاطمه زهرا سلام الله علیها در ایام محرم و صفر و فاطمیه و شبهای احیاء ماه مبارک رمضان وقف نموده است و خود واقف نیز مادام العمر متولی و بعد از مرگ ایشان تولیت به عهده سازمان اوقاف و امور خیریه گذاشته شده است و در سند مذکور شرط ضمن عقد با این مضمون گذاشته شده است: که منافع عین موقوفه مادام العمر واقف متعلق به واقف م. ب. که حق استنفاده رایگان را دارد واقف می‌تواند موقوفه را در حیات خودش به اجاره واگذار کند و مال الاجاره یا اجرت المثل آن را به سود خود دریافت نماید و احدی حق دخالت در مورد وقف را ندارد. علیهذا ب. ت. ب. معروضات گذشته ایراداتی بر سند وقف به این کیفیت وارد است که موجب بطلان آن م. ب. 1 - در وقف به مصالح عامه و یا در مواردی که موقوف علیهم غیر محصور باشند قبول حاکم شرط است... و در مانحن فیه تا کنون قبولی صورت نگرفته است و چنانچه فعلا بخواهد قبول انجام شود چون موکل بر ایجاب گذشته خود نمی‌باشد این قبولی دیگر اثر ندارد 2 - دوام و تنجیز در وقف شرط است باید از زمان خواندن صیغه وقف مال را برای همیشه وقف نماید و آن را شرط به زمان یا شرط خاص نکند. امام خمینی (ره) در مساله مربوطه می فرماید:« کسی که مالی را وقف می کند باید بنابر احتیاط واجب از موقع خواندن صیغه مال را برای همیشه وقف کند و اگر مثلا کسی بگوید این مال بعد از مردن من وقف باشد چون از موقع خواندن صیغه تا مردنش وقف نبود اشکال دارد.»; و چون موکل منافع مال را تا زمان فوت برای خودش نگه داشته در واقع مصداق وقف منقطع الاول است و چنین وقفی باطل است 3 - ماده 55 قانون مدنی وقف را عبارت از این دانسته که عین مال حبس و منافع تسبیل شود و در سند چون منافع را مادام الحیات برای خود نگه داشته خلاف مقتضی عقد وقف و باطل است 4 - ماده 72 قانون مدنی نیز کسی که مالی را وقف می کند اگرخودش را موقوف علیهم قراردهد باطل دانسته لذا با این دادخواست تقاضای رسیدگی و صدور حکم مبنی بر اعلام بطلان سندهای مورد اشاره در دادخواست م. ا..»; پرونده امر جهت رسیدگی به شعبه هشتم دادگاه عمومی حقوقی تهران ارجاع گردید دادگاه پس از دستور ثبت و تعیین وقت رسیدگی و دعوت از طرفین مقرر داشته نسخه ثانی دادخواست ابلاغ شود اداره کل اوقاف و امور خیریه تهران طی لایحه ای که در اوراق ردیف 21 و 22 پرونده مضبوط است در دفاع چنین گفته است:«... همانطور که ملاحظه می فرمائید دو فقره اسناد رسمی وقفنامه مربوط به 11 سال قبل م. ب. و در هر دو فقره اسناد وقف واقفه و متولیه اقرار به تصرف وقف تحت عبارت ذیل نموده است:« حسب الاقرار واقف عین موقوفه وقف داده شده و شخص واقف به عنوان متولی ضمن قبول تولیت وقف اقرار به قبض وقف نموده صیغه صحیحه شرعیه وقف جاری گردیده »; آنچه از ناحیه واقف به عنوان شروط ضمن عقد آمده است مبنی بر اینکه منافع عین موقوفه به صورت عمری به وی تخصیص دارد و این صرفا به عنوان تعلیق در اجرای نیات واقفه مقرون به واقعیت است النهایه شروط مزبور به لحاظ مقید بودن به زمان به نظر می‌رسد موقوفه را مشمول وقف بر نفس و مشمول ماده 72 قانون مدنی و مالا بطلان عقد وقف قرار نمی دهد و از طرفی در فرض قائل بودن بطلان شرط تسری به وقف نداشته و موجب ابطال آن نمی‌باشد مضافا به اینکه اسناد مربوط از معافیت های مالیاتی ناظر بر موقوفات عام استفاده نموده است و این بداهت وقف را می رساند و ابطال دعوای مطروحه را و با مفروغ عنه بودن صلاحیت نماینده محترم ولی فقیه و سرپرست سازمان اوقاف در خصوص قبول ادعای خ. م. ب. عدم لحوق قبول مبتنی بر واقعیت نمی‌باشد... »; شعبه مرجوع الیه پس از بررسی و رسیدگی ختم رسیدگی را اعلام و به شرح دادنامه شماره --- - 1394/03/17 چنین رای داده است:«... دادگاه با التفات به ملاحظه تصاویر اسناد موقوفه استنادی به شرح مندرج در ستون خواسته خاصه شروط ضمن عقد که عینا چنین اشعاد می دارد... منافع عین موقوفه مادام العمر واقف متعلق به واقف م. ب. که حتی استفاده رایگان از آن را دارد 2 - واقف می‌تواند منافع عین موقوفه را در حیات خویش برای مدتی متعارف اجاره داده و مال الاجاره یا اجرت المثل آن را به سود خود دریافت نماید و احدی حق دخالت در مورد وقف را ندارد و از طرفی عبارت منتسب به واقف که در هر دو نسخه وقف نامه استنادی به شکل واحد درج شده است از مرعی و منظر دادگاه بلاشک از مصادیق بارز وقف بر نفس است وقف بر نفس به این معنی که واقف خود را موقوف علیه یا جزء موقوف علیهم نماید یا پرداخت دیون یا سایر مخارج خود را از منافع موقوفه قرار دهد باطل است اعم از اینکه راجع به حال حیات باشد یا بعد از فوت مستفاد از ماده 72 قانون مدنی در نتیجه ضمن رد مدافعات بلاوجه خ. ب. ش. لایحه تقدیمی مضبوط در پرونده امر مستندا به صراحت قانون اخیرالبیان حکم بر ابطال اسناد رسمی شماره 24079 مورخ هفده تیر هشتاد و سه و 24260 مورخ چهاردهم مرداد هشتاد و سه تنظیمی در دفترخانه اسناد رسمی شماره 376 تهران صادر و اعلام می‌نماید.»; پس از ابلاغ دادنامه مورد اعتراض و تجدیدنظر خواهی اداره محترم اوقاف قرار گرفت پرونده جهت رسیدگی به محاکم تجدیدنظر استان تهران ارسال و به شعبه --- دادگاه تجدیدنظر استان تهران ارجاع گردید و شعبه مرقوم پس از رسیدگی به شرح دادنامه شماره --- - 1394/06/14 عینا دادنامه بدوی را تایید نموده است و پس از ابلاغ دادنامه تجدیدنظر مورد اعتراض و فرجام خواهی اداره محترم اوقاف و امور خیریه استان تهران قرار گرفته است پرونده جهت رسیدگی فرجامی به دیوان عالی کشور ارسال و در تاریخ 94/9/16 در دبیرخانه ثبت و به این شعبه (شعبه هجدهم) ارجاع گردید پرونده حکایت دیگر ندارد و لوایح طرفین در زمان مشورت قرائت خواهد شد. به تاریخ فوق هیات شعبه با حضور امضا کنندگان ذیل تشکیل جلسه داده است پس از قرائت گزارش عضو ممیز پرونده و انجام مشاوره به شرح آتی مبادرت به صدور رای می‌نماید. رای شعبه دیوان عالی کشور رای فرجام خواسته به شماره 94/00641 - 94/6/14 صادره از شعبه --- دادگاه تجدیدنظر استان تهران ب. ت. ب. دلایل موجود در پرونده و قانون صادر گردیده است و اعتراض موجه و موثری که نقض یا بی اعتباری آن را موجب گردد به عمل نیامده است لذا با اختیار حاصله از ماده 370 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی ضمن تایید و ابرام دادنامه فرجام خواسته پرونده به شعبه صادر کننده رای اعاده می‌گردد. شعبه --- دیوان عالی کشور- رئیس و مستشار حسین طالبی - سعید عمرانی