نحوه اعمال حق فسخ نکاح

نحوه اعمال حق فسخ نکاح خ. م.: موضوع این پرونده، درخواست فسخ نکاح به دلیل وجود عیب در زوجه ناشی از بیماری پوستی است که توسط ی. ا. ط. مطرح شده است. خواهان ادعا کرده است که زوجه پیش از عقد نکاح، بیماری خود را پنهان کرده و پس از عقد به این عیب پی برده است. بر این اساس، وی بر پایه بند 3 ماده 1123 و ماده 1124 قانون مدنی خواستار فسخ نکاح شده است. در دفاعیات، ز. ا. ک. که در زمان خواستگاری، بیماری خ. ر. ب. خواهان اطلاع داده و بنابراین، خواهان با آگاهی از وضعیت به ازدواج اقدام کرده است. دادگاه نخست ب. ت. ب. اظهارات طرفین و استعلامات پزشکی قانونی، رای به فسخ نکاح صادر کرده است. پس از آن، زوجه به این رای تجدیدنظرخواهی کرده و دادگاه تجدیدنظر با استدلال اینکه خواهان از بیماری زوجه مطلع بوده و دلیل قانع‌کننده‌ای برای اثبات ادعای خود ارائه نکرده است، رای به بطلان دعوی خواهان صادر کرده است. در نهایت، دیوان عالی کشور با تاکید بر اینکه خواهان با علم به بیماری زوجه ازدواج کرده و دلیلی مبنی بر اینکه بیماری زوجه از نوع برص است ارائه نکرده، رای دادگاه تجدیدنظر را تایید و حکم به ابرام آن صادر کرده است. تاریخ دادنامه قطعی: 1394/10/30 شماره دادنامه قطعی: --- پیام: در دعوی فسخ نکاح، خواهان باید بدوا حق فسخ خود را اعمال کرده و سپس از دادگاه، تنفیذ فسخ اعمال شده را تقاضا کند. رای خلاصه جریان پرونده شماره پرونده: --- شماره دادنامه: --- تاریخ: 1394/10/30 خلاصه جریان پرونده آقای م. الف.ث. در تاریخ 93/10/22 د. ب. ط. همسرش خانم ط. پ. به خواسته صدور حکم بر فسخ نکاح به لحاظ عیب در خوانده از نوع برص تقدیم نموده که شعبه اول دادگاه عمومی طبس تحت پرونده شماره 93/933 عهده دار رسیدگی شده است. خ. د. د. تقدیمی توضیح داده که به موجب سند رسمی ازدواج شماره 20659 مورخ 93/7/15 دفتر ازدواج شماره 32 حوزه ثبتی طبس خوانده را با صداقیه 314 سکه بهار آزادی به عقد دائمی و رسمی خود درآورده ام. پس از عقد متوجه وجود بیماری پوستی در خوانده شدم که با مراجعه نزد پزشک متخصص و انجام آزمایشات متعدد در مورد خوانده از بیماری و عیب برص در نامبرده مطلع شدم. ن. ب. ا. زوجه قبل از عقد این عیب را از اینجانب پنهان نموده و اینجانب از عیب ایشان مطلع نبودم با تقدیم این دادخواست مستندا به بند 3 ماده 1123 و 1128 قانون مدنی تقاضای رسیدگی و صدور حکم بر فسخ نکاح را دارم. به ضمیمه دادخواست تصویر اظهارنامه ارسالی از سوی زوج خطاب به زوجه که در تاریخ 93/10/17 ابلاغ شده ارائه شده است. در این اظهارنامه قید شده که در مراجعات اولیه لکه هایی در دستان شما دیدم علت را پرسیدم گفتید در آزمایشگاه مواد شیمیایی روی آن ریخته ولی وقتی دفترچه شما را نشان پزشک معالج دادم وی گفت به این خانم … برص (پیسی) است و درمان قطعی ندارد. متاسفانه شما و خانواده حاضر به قبول بیماری خود نمی باشید. به موجب مواد 1123 و 1126 قانون مدنی این نکاح قابل فسخ است. پاسخ خود را اعلام دارید. ز. ن. د. پاسخ اعلام نموده که در هنگام خواستگاری در مورد بیماری پوستی خود با شما صحبت کرده بودم. در گزارش مورخ 93/11/29 مرکز مشاوره سازمان بهزیستی قید گردیده که جلسات روان شناسی و مددکاری با زوجین به صورت انفرادی و مشترک برگزار شد. زوج جهت ادامه زندگی مشترک به تفاهم نرسیده و اصرار بر جدایی دارد. آقای … از ناحیه زوجه اعلام وکالت می‌نماید. اولین جلسه رسیدگی دادگاه به تاریخ 93/12/18 با حضور خواهان و وکیل خوانده تشکیل می‌گردد. خواهان اظهار می‌دارد در تاریخ 93/7/15 با خوانده ازدواج دائمی نمودم و پس از عقد متوجه شدم ایشان دچار بیماری پوستی برص م. ب.. چون قبل از عقد این بیماری را از من پنهان کرده و بنده اطلاعی از آن نداشتم تقاضای صدور حکم بر فسخ نکاح دارم. وکیل خ. د. م. دفاع اظهار میدارد زوجه ادعای زوج را قبول ندارد. وی وضعیت بیماری خ. ر. ب. زوج اعلام کرده بود و زوج با علم به آن اقدام به ازدواج نموده است. خواهان پسر عمه زوجه م. ب. و هر دو خانواده در طبس ساکن بوده و از این موضوع مطلع بوده اند خ. د. ت. 93/6/9 از خوانده خواستگاری کرده و علیرغم علم و اطلاع نسبت به بیماری زوجه اقدام به برگه نویسی در 93/6/18 و سپس مراسم عقد در 93/6/28 و ثبت رسمی عقد در 93/7/15 نموده است. فلذا ادعای فسخ با علم به وجود حق فسخ و انجام مراسم ازدواج محکوم به رد م. ب.. اعمال حق فسخ باید فوری صورت پذیرد در حالی که زوج فوریت را رعایت نکرده و در اظهارنامه نیز عقد نکاح را قابل فسخ توصیف نموده است ولی حق فسخ خود را اعمال نکرده است. اظهارات زوج در اظهارنامه و دادخواست متناقض است. خواهان اظهار می‌دارد مادرم پنج سال قبل فوت کرده و رفت و آمدی با دختر عمه ام نداشته ام. من به اتفاق خواهرم و خاله ام جهت صحبت به منزل ایشان رفتیم. لکه هایی روی دست ایشان دیدم. سوال کردم علت چیست؟ گفت دانشجوی شیمی هستم و در آزمایشگاه موادی روی دستم ریخته است. گفتم قابل درمان است؟ گفت بله چون الان دانشگاه می روم نمی توانم درمان کنم. بعد از اتمام امتحانات نزد دکتر …. چند روز با هم نامزد بودیم. بعد عقد کردیم. بعد از عقد ایشان گفت می خواهم نزد دکتر …. دکتر … از درمان بیماری ملاحظه نشد. خودم نزد دکتر … پس از بررسی پرونده گفت زوجه دچار بیماری برص است. شاید بهبودی حاصل شود و شاید اصلا خوب نشود. ایشان شبانه روز جوراب هایی می پوشید که همرنگ پا بود. یک روز پاهایش را دیدم. سوال کردم گفت مهم نیست اینهم مثل دستم است و خوب می‌شود. زیر لب وی نیز لکه سفید داشت که با رژ لب آنها را می پوشاند. من از بیماری زوجه اطلاعی نداشتم. من زن گرفتم و 300 سکه مهر کردم چرا باید پس از یک ماه دادخواست فسخ نکاح بدهم؟ وکیل زوجه اظهار می‌دارد سوال بفرمائید آیا زوج بعد از اطلاع از بیماری زوجه ارتباطی با ایشان داشته است یا خیر؟ و آیا به نزدیکان زوجه پیغام داده که اگر مهریه را کاهش بدهند مشکلی با زندگی کردن با ایشان و بیماری وی ندارند؟ خواهان می گوید بله با ایشان صحبت می کردم ولی ارتباط جنسی نداشتم و زوجه هنوز باکره است. تحت هیچ شرایطی به کسی نگفته ام اگر مهریه را کاهش بدهد با وی زندگی می کنم. اگر همسرم سوگند بخورد که بیماری خودش را به من گفت حرفی ندارم و موضوع را به خدا واگذار می کنم. وکیل ز. د. ل. تقدیمی نیز توضیح داده که زوجه بیماری پوستی خود را قبول دارد ولی این موضوع را قبل از عقد به اطلاع زوج رسانده و حاضر است سوگند یاد کند. زوج با علم و اطلاع از بیماری پوستی زوجه با ایشان ازدواج نموده و موضوع حق فسخ منتفی است و این اقدام برای تضییع حقوق مالی زوجه م. ب. در این جلسه دادگاه مقرر می‌دارد زوجه شخصا در جلسه رسیدگی بعدی حاضر شود و جهت تشخیص نوع بیماری پوستی به پزشکی قانونی معرفی شود و تاریخ شروع بیماری و قابل درمان بودن آن بررسی شود. خانم … از ناحیه زوج اعلام وکالت مینماید. پزشکی قانونی در پاسخ مورخ 94/1/31 اعلام نموده: زوجه مبتلا به بیماری پوستی ویتی لیگو در ناحیه لب، دست راست و چپ و هر دو پا بوده که زمان بروز آن مشخص نمی‌باشد و با درمان های موضعی و اشعه درمانی، احتمال بهبودی تا 50 % وجود دارد ضمن اینکه واگیر دار نمی‌باشد. (برگ ردیف 30 پرونده). پس از سوال مجدد دادگاه پزشکی قانونی در پاسخ مورخ 94/2/5 اعلام نموده که بیماری پوستی ویتی لیگو را نمی توان با برص تطابق داد. زیرا تعریف از برص در قانون وجود ندارد. ضمن اینکه برص یک موضوع فقهی - حقوقی است که در محدوده کارشناسی پزشکی قانونی نمی‌باشد. جلسه بعدی رسیدگی دادگاه به تاریخ 94/2/6 با حضور زوجین و وکیل زوجه تشکیل می‌گردد. زوج اظهار می‌دارد از پزشک متخصص پوست شنیدم که زوجه بیماری برص دارد. البته از بیماری پیسی نام برد و گفت حدود 26 یا 27 نفر در طبس این بیماری را دارند. زوجه می گوید بیماری برص را قبول ندارم. بحث بیماری پوستی مطرح است که قابل درمان م. ب.. تقاضای ارجاع به کمیسیون پزشکی استان را دارم. در خصوص نداشتن رابطه زناشویی مطمئن نیستم تقاضای معرفی به پزشکی قانونی را دارم. زیرا ما همبستر شده ایم ولی اینکه در چه حدی بوده باید پزشکی قانونی نظر بدهد بیماری پوستی خود را در زمان خواستگاری به اطلاع خواهان رسانده بودم. ادعای ایشان در مورد مواد آزمایشگاهی کذب محض است. چطور ما که فامیل بوده ایم ایشان نمی دانسته من بیماری پوستی دارم یا نه؟ وکیل زوجه نیز مطالب قبلی را تکرار می‌نماید و تقاضا می‌نماید زوجه جهت آزمایش بکارت به پزشکی قانونی معرفی گردد ضمن اینکه زوجه مدعی است بیماری برص و پیسی ندارد و زوج هم دلیلی برای این ادعا ارائه نکرده است. در این جلسه شهادت خانم … پ. خاله زوج و عمه زوجه استماع می‌شود. وی می گوید موقع خواستگاری حضور داشتم بحثی در مورد بیماری زوجه مطرح نشد. دادگاه طی شرحی زوجه را به پزشکی قانونی استان معرفی می‌نماید تا صراحتا در خصوص نوع بیماری پوستی زوجه و اینکه آیا برص است اظهار نظر نمایند. مرجع مذکور در پاسخ مورخ 1394/03/02 اعلام نموده که بیماری برص یک اصطلاح فقهی است و در محدوده کارشناسی پزشکی قانونی نمی‌باشد و برگزاری کمیسیون پزشکی نیز راهگشا نخواهد بود. بیماری ویتی لیگو یک بیماری پوستی اکتسابی است که به سبب کاهش عملکرد و یا تخریب سلولهای رنگ دانه ای پوست به شکل از دست دادن رنگ طبیعی به صورت موضعی و یا منتشر دیده می‌شود. این بیماری بجز تغییر رنگ علائم دیگری نداشته و قابل سرایت نیست. نقص زیبایی و بُعد اجتماعی از اهمیت نسبی برخوردار است. بهبود خود به خودی در ده تا بیست درصد موارد دیده می‌شود و پاسخ به درمان رضایت بخش نبوده است. دادگاه زوجه را جهت معاینه بکارت به پزشکی قانونی طبس معرفی می کند. پاسخ واصله حاکی از این است که پرده بکارت از نوع حلقوی قابل اتساع و در حال حاضر فاقد پارگی است. در این نوع پرده ها امکان دخول بدون پارگی و خون ریزی وجود دارد. در جلسه بعدی رسیدگی دادگاه به تاریخ 94/3/12 ن. ب. ا. خواهان تقاضای ادای سوگند خوانده را نموده است دادگاه قرار اتیان سوگند صادر می‌نماید. تا زوجه با حضور در جلسه دادگاه سوگند یاد نماید که بیماری پوستی خود را قبل از عقد به اطلاع زوج رسانده بوده است در جلسه بعدی رسیدگی دادگاه به تاریخ 94/5/11 با حضور زوجین و وکلای آنها تشکیل می‌گردد. وکیل جدید زوج آقای م. ق.ز. اظهار می‌دارد خواهان از اجرای سوگند عدول و صرفنظر نموده است. وکیل زوجه می گوید زوجه حاضر است سوگند یاد نماید. اگر سوگند را قبول ندارند چون دلیل دیگری ندارند تقاضای رد دعوی را داریم فاصله خواستگاری تا عقد 40 روز بوده و زوج که از وجود لکه ها با خبر شده چرا در این مدت 40 روز اقدام نکرده و حاضر به عقد شده است. وکیل زوج اظهار می‌دارد خواهان اولین بار پس از مراجعه نزد پزشک متوجه وجود بیماری زوجه می‌شود و بعد از عقد متوجه شده که لکه در سایر قسمتهای بدن زوجه نیز وجود دارد و از همان زمان که دکتر … را اعلام کرده زوج اراده خود را برای فسخ نکاح اعلام کرده است. زوج اظهار می‌دارد حدود یک ماه بعد از عقد متوجه شدم که در سایر قسمتهای بدن زوجه لکه وجود دارد. زوجه می گوید به هیچ وجه قبول ندارم. در همان جلسه اول خواستگاری به ایشان گفتم روی دست و پا و لبم لکه وجود دارد. یک بار نزدیکی داشته ایم ولی نه به طور کامل. وکیل زوج اظهار می‌دارد هیچ رابطه جنسی وجود نداشته است. فوریت فسخ نکاح رعایت شده است. به محض اینکه زوج از دکتر … به بیماری پوستی زوجه مطلع شده فسخ را اعلام کرده است. و بدیهی است که اگر زوج از بیماری زوجه اطلاع داشت هرگز 340 سکه به عنوان مهریه تعیین نمی کرد. عمه زوجه شهادت داده که از بیماری وی مطلع نبوده است. خوانده باید دلیل ارائه کند که بیماری خ. ر. ب. اطلاع زوج رسانده است وکیل زوجه ضمن تکرار مطالب قبلی می گوید خواهان قبلا تقاضای سوگند از زوجه نموده ولی از آن عدول کرده است زوجین با هم نسبت فامیلی داشته و از وضعیت یکدیگر مطلع بوده اند. بیماری پوستی زوجه در نقاطی بوده که قابل رویت بوده و زوجه نمی توانسته آنها را مخفی نماید. دادگاه ختم دادرسی را اعلام و ب. ت. ب. محتویات پرونده و اظهارات طرفین و اینکه زوج و وکیل و. ب. ا. به ابتلاء زوجه به بیماری پوستی برص یا پیسی و پنهان نمودن این بیماری در زمان عقد خواستار فسخ نکاح شده و پزشکی قانونی نیز نوع بیماری را ویتی لیگو تشخیص داده و آن را نوعی بیماری پوستی اکتسابی توصیف نموده و عمه زوجه که در جلسه خواستگاری حاضر بوده اظهار داشته هیچ بحثی در مورد بیماری زوجه مطرح نشده و ن. ب. ا. وجود بیماری پوستی در زوجه با عنوان بیماری برص (پیسی) مطابقت دارد و زوجه دلیلی مبنی بر مطلع نمودن زوج از بیماری خود ارائه ننموده و زوج با ارسال اظهارنامه 93/10/17 با قید فوریت جهت اعمال حق فسخ اقدام نموده است فلذا ادعای خ. ر. و. دانسته و طی دادنامه شماره --- مورخ 94/5/14 به استناد بند 3 ماده 1123 و ماده 1124 قانون مدنی حکم فسخ نکاح را صادر می‌نماید پس از ابلاغ این رای به وکیل زوجه، نامبرده مبادرت به تجدیدنظرخواهی نموده و در لایحه خود توضیح داده که زوجین نسبت فامیلی با هم دارند و زوج از وضعیت زوجه کاملا مطلع بوده ضمن اینکه لکه های پوستی در لب و دستان قابل رویت بوده و زوج اقرار نموده که لکه را قبل از عقد دیده بودم. و دلیلی مبنی بر برص ارائه نشده است. اگر برص ثابت نشود حق فسخ بوجود نمی آید. زوج با علم به وجود بیماری پوستی زوجه با وی ازدواج نموده است و سپس با زوجه نزدیکی ولو به صورت ناقص نموده است و به فوریت اقدام به فسخ ننموده است. زوج علت فسخ نکاح را پنهان نمودن بیماری ذکر کرده ولی دادگاه بر خلاف خواسته خ. ب. ا. به بیماری برص حکم فسخ صادر کرده است بین بیماری برص و بهق تفاوت وجود دارد و مقنن فقط در صورت اثبات برص حق فسخ قائل شده است وکیل زوج نیز طی لایحه ای به موارد مطروحه در لایحه ت. ن. خ. پاسخ می دهد. شعبه سوم دادگاه تجدیدنظر استان خراسان جنوبی به موضوع رسیدگی و تجدیدنظرخواهی وکیل ز. ن. ب. دادنامه شماره --- مورخ 94/5/14 شعبه اول دادگاه عمومی طبس را وارد دانسته و توضیح داده که زوجین دختر عمه و پسر دائی هستند و در شهر طبس اقامت داشته اند و از زمان خواستگاری تا وقوع عقد حدود 25 روز فاصله بوده و قدر مسلم زوج در این مدت از وجود لکه های سفید در صورت و دست های زوجه مطلع شده و با علم و اطلاع اقدام به ازدواج نموده است و با این وصف و با فرض اینکه بیماری مزبور از نوع برص باشد به دلالت ماده 1126 قانون مدنی حق فسخ نکاح را ندارد. ضمن اینکه ادعای زوج در دعوی مطروحه اعمال خیار فسخ به لحاظ ابتلای زوجه به بیماری برص موضوع بند 3 ماده 1123 قانون مدنی است ولی دلیلی قانع کننده برای اثبات ادعایش ارائه نداده است و پاسخ پزشکی قانونی نیز دلالتی بر بیماری برص ندارد فلذا طی دادنامه شماره --- مورخ 94/7/20 ضمن نقض رای تجدیدنظر خواسته حکم به بطلان دعوی زوج صادر می‌نماید. این رای در تاریخ 94/7/27 به وکیل زوج ابلاغ گردیده و نامبرده ظرف مهلت مقرر قانونی، اعتراض و دادخواست فرجامی خود را نسبت به دادنامه اخیر تقدیم نموده که پس از ثبت و تبادل لوایح جهت رسیدگی به این شعبه ارجاع شده است. گزارش پرونده و لایحه فرجامی هنگام شور قرائت می‌شود. هیات شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردید. پس از قرائت گزارش آقای … عضو ممیز و ملاحظه اوراق پرونده مشاوره نموده چنین رای می دهد رای شعبه دیوان عالی کشور فرجامخواهی آقای م. الف.ث. با وکالت آقای م. ق.ز. نسبت به دادنامه شماره --- مورخ 94/7/20 شعبه سوم دادگاه تجدیدنظر استان خراسان جنوبی که در مقام نقض دادنامه شماره --- مورخ 94/5/14 شعبه اول دادگاه عمومی طبس اصدار گردیده و متضمن حکم بر بطلان دعوی ز. ف. خ. به خواسته فسخ نکاح است، وارد و موجه به نظر نمی رسد. زیرا زوج و وکیل و. د. د. تقدیمی و مراحل دادرسی و لوایح ارائه شده با اشاره به ابتلاء زوجه به بیماری پوستی از نوع برص و پیسی و پنهان نمودن این بیماری در زمان خواستگاری و عقد خواستار صدور حکم بر فسخ نکاح گردیده و شعبه اول دادگاه عمومی طبس به موضوع رسیدگی و ب. ت. ب. محتویات پرونده و اظهارات و مدافعات طرفین و ملاحظه پاسخ پزشکی قانونی و اظهارات عمه زوجه و خاله زوج که مدعی شده در زمان خواستگاری صحبتی از بیماری پوستی زوجه مطرح نشده ادعای خ. ر. و. دانسته و طی دادنامه شماره --- مورخ 94/5/14 حکم بر فسخ نکاح صادر نموده است. ولی شعبه سوم دادگاه تجدیدنظر استان خراسان جنوبی با این استدلال که اولا: زوج در فاصله بین خواستگاری و عقد که حدود 25 روز بوده از وجود لکه های سفید در دست و صورت مطلع شده و با علم و اطلاع از بیماری زوجه با وی ازدواج نموده ثانیا: زوج به استناد بند 3 ماده 1123 قانون مدنی خواستار فسخ نکاح شده ولی دلیلی مبنی بر اینکه بیماری پوستی زوجه از نوع برص است در پرونده ملاحظه نمی گردد فلذا طی دادنامه شماره --- مورخ 94/7/20 ضمن نقض رای تجدیدنظرخواسته حکم بر بطلان دعوی زوج صادر نموده است. که بر این تشخیص و استنباط دادگاه تجدیدنظر خدشه و خللی وارد نگردیده است. کما اینکه اولا: اعمال حق فسخ در اختیار دادگاه نیست بلکه زوج می‌بایست بدوا حق فسخ خود را اعمال و سپس از دادگاه تقاضای تنفیذ آن را می نمود. اظهارنامه ضمیمه دادخواست نیز دلالتی بر اعمال حق فسخ ندارد بلکه در ختام آن اشاره شده که به موجب مواد 1123 و 1124 قانون مدنی این نکاح قابل فسخ است و از زوجه درخواست پاسخ شده است ثانیا: زوج به استناد بند 3 ماده 1123 قانون مدنی خواستار فسخ نکاح شده در حالی که دلیلی مبنی بر اینکه بیماری پوستی زوجه از نوع برص است، ارائه نشده است. بلکه پزشکی قانونی نیز در پاسخ اعلام نموده این بیماری قابل تطابق با برص نیست (برگ ردیف 34 پرونده) ثالثا:لکه های سفید پوستی موجود روی دست و لب قابل رویت بوده و حتی زوج اقرار نموده که پس از ملاحظه لکه ها علت را از زوجه جویا شده است و دست کش برای وی خریده که لکه ها معلوم نباشد. بنابراین زوج با علم و اطلاع از بیماری پوستی زوجه با وی ازدواج نموده است. از این رو دادنامه فرجام خواسته در حدود اعتراضات مطروحه از ناحیه ف. خ. فاقد ایراد و اشکال مستوجب نقض بوده و مستندا به ماده 370 قانون آیین دادرسی مدنی، نتیجتا رای فرجامخواسته ابرام می‌گردد. شعبه --- دیوان عالی کشور - رئیس و مستشار و عضو معاون حسن عباسیان - مسعود کریم پورنطنزی - جعفر پوربدخشان