از سوی شخص غیر داد برده — نمونه نخست

دامنه مناقشه های خصوصی به حدی گوناگون و آکنده از وضعیت های ناهمگون است که در دل آن می توان مواردی را یافت که برخلاف جریان قاعده خوانده دعوا فرصت درخواست اجرا و مطالبه حین اجرا و یا وارونه ساختن جریان عملیات اجرایی به نفع خویش را بدست می آورد. همچنین با اینکه بنا به اصل خواهان داد برده حق و فرصت بهره از سازوکار اجرا برای دریافت حقوق خویش دارد اما گاه شخص ثالث فرصت می یابد تا به هنگام اجرا در مقام مطالبه برآمده و از فرآیندهای آن به نفع خویش بهره مند شود. در چند نمونه می توان وضع استثنایی را یادآور شد که بر پایه آن برخلاف قاعده جاری، خوانده توفیق می یابد تا جامه درخواست کننده اجرا بپوشد یا شخص ثالث برای مطالبه حقوق خود در پیوند با مناقشه دو سوی اجرا از نظام اجرا و سازوکارهای آن سودمند شود. نمونه نخست؛ آن جایی است که موضوع دادنامه و اجرا گزارش اصلاحی است. گزارش اصلاحی اگر چه رای نیست و هر چند حکم تلقی نمی شود، بلکه تصمیم دادگاه بر تنفیذ و جریان سند توافق دو سوی مناقشه است، اما برابر مواد ۱۸۱ و ۱۸۴ ق.آ.د.م به مانند اسناد لازم الاجرا یا احکام دادگاه ها به موقع اجرا گذاشته می شود. بنابراین در رویارویی با بدعهدی و بی وفایی خ. ن. ب. آن بخش از تعهدات که به موجب گزارش اصلاحی عهده دار شده خوانده میتواند درخواست اجرا و اعمال فشار بر خواهان بمنظور اجرای تعهدات متوجه او نماید. نمونه دوم توافق دو سوی اجرا هست. چون مناقشه خصوصی است و احترام به درخواست مشترک دو طرف اجرا اصل بنیادین در قلمرو اجرای حکم مدنی است، بنابراین؛ چنانچه به موجب برنامه ای مشترک داد برده و داد باخته چگونگی و مسیر اجرا را برای دادورز ترسیم سازند (ماده ۴۰ ق. م) و در ادامه داد برده از اجرای بخشی از برنامه توافقی خودداری ورزد وادار ساختن او خلاف قاعده جاری توجیه پذیر است. نمونه سوم حکم ماده ۱۳۹ ق.ا.ا.م و دگرگونی جریان عملیات اجرایی است. چنانچه حکم قطعی موضوع اجرا بر پایه اعتراض غیر عادی یا نهایی داد باخته در همه موارد یا بخشی از آن شکسته و گسیخته شود، داد باخته پیروز به موجب رای تازه و نهایی می تواند بازگشت عملیات اجرا را درخواست نماید. در این حالت استثنایی با اینکه او خوانده دعوا بوده و در فرآیندهای اجرا دادبرده به حساب نمی آمد، اما جایگاه مطالبه گر پیدا کرده و سرنوشت اجرا را در دست می گیرد. نمونه چهارم الزام خواهان به پرداخت خسارت دادرسی برابر ماده ۵۱۵ ق.آ.د.م به نفع خوانده است. در متن این ماده آمده ... خوانده نیز می تواند خسارتی را که عمدا از طرف خواهان با علم ب. غ. محق بودن در دادرسی به او وارد شده از خواهان مطالبه نماید. دادگاه در موارد یاد شده میزان خسارت را پس از رسیدگی معین کرده و ضمن حکم راجع به اصل دعوا یا به موجب حکم جداگانه م. ع. را به تادیه خسارت ملزم خواهد نمود. در صورتی که قرارداد خاصی راجع به خسارت بین طرفین منعقد شده باشد برابر قرارداد رفتار خواهد شد. در تبصره ۱ این ماده نیز آمده: «در غیر مواردی که دعوای مطالبه خسارت مستقلا یا بعد از ختم دادرسی مطرح شود مطالبه خسارت های موضوع این ماده مستلزم تقدیم دادخواست نیست. خوانده برای نیل بهتر به این خسارت در همان جریان دادرسی می تواند بر پایه ماده ۱۰۹ ق..د. از دادگاه علیه خواهان تامین مناسب بگیرد. نمونه پنجم وادار ساختن داد برده یا داد باخته به پرداخت دستمزد کارشناس در زمان اجرای حکم یا دریافت آن از محل وجوه و اموال بدست آمده است. با استفاده از حکم مواد ۲۵۸ و ۲۵۹ ق.آ.د.م کارشناس یا ارزیابی که در دوره دادرسی اظهار نظر نموده اما دستمزد خود را تاکنون دریافت نداشته می تواند در مرحله اجرا حقوق و دستمزد خود را مطالبه نماید. همین طور اشخاصی که به سببی در جریان دادرسی در قامت مطلع خبره یا گواه پذیرای هزینه هایی از جمله هزینه آمد و رفت به مرجع قضایی شده اند با اینکه دادبرده و درخواست کننده اجرا نیستند اما میتوانند د. ا. م. حقوق و هزینه های دریافت نشده خود را مطالبه کنند (ماده ۲۴۷ ق.آ.د. م).