اهلیت (علم حقوق): انواع اهلیت

اهلیت در لغت به معنی صلاحیت، شایستگی و سزاواری است. اهلیت بر دو قسم است: یکی اهلیت تمتع و دیگری اهلیت استیفا. هنگامی که واژه اهلیت به طور مطلق به کار می‌رود منظور اهلیت استیفا است و برای رساندن معنی اهلیت تمتع، واژه اهلیت به طور مقید و همراه با اصطلاح تمتع خواهد بود. ۱. ۱ - اهلیت تمتع مبنای حقوقی اهلیت تمتع، انسان بودن است. ۱.۱. ۱ - ماده ۹۵۶ قانون مدنی برابر ماده ۹۵۶ قانون مدنی ، همین که انسان زنده متولد شد، توانایی داشتن حقوق را به دست می‌آورد و بعد از تولد نیز تا زمان مرگ این توانایی را حفظ می‌کند. اهلیت برای دارا بودن حقوق با زنده متولد شدن انسان شروع و با مرگ او تمام می‌شود. حمل نیز از حقوق مدنی بهره‌مند می‌گردد به شرط این‌که زنده به دنیا بیاید و عنوان حمل بر نطفه منعقد شده اطلاق می‌گردد. ۱.۱. ۲ - ماده ۸۷۵ قانون مدنی ماده ۸۷۵ قانون مدنی در مورد اهلیت تمتع جنین مقرر می‌دارد: «شرط وراثت زنده بودن در حین فوت مورث است و اگر حملی باشد، در صورتی ارث می‌برد که نطفه او حین‌الموت منعقد بوده و زنده هم متولد شود، اگرچه فورا پس از تولد بمیرد.» بنابراین اصل این است که هر شخص دارای اهلیت تمتع است. با وجود این قانون‌گذار اهلیت دارا شدن پاره‌ای حقوق را از بعضی اشخاص، ب. ت. ب. مصالح اجتماعی، سلب کرده است. البته این امر جنبه استثنایی دارد و مخصوص مواردی است که در قانون صریحا پیش‌بینی شده است که چند نمونه از آن در زیر می‌آید: ۱.۱. ۳ - محرومیت اتباع بیگانه ماده ۹۶۱ قانون مدنی برخی از حقوق مدنی را نسبت به اتباع بیگانه به عنوان استثنا منتفی دانسته است. این ماده می‌گوید: جز در موارد ذیل اتباع خارجه از حقوق مدنی متمتع خواهند بود: • در مورد حقوقی که قانون آن‌را صراحتا منحصر به اتباع ایران نموده و یا آن‌را صراحتا از اتباع خارجه سلب کرده است؛ • در مورد حقوق مربوط به احوال شخصی که قانون دولت متبوع خارجه آن‌را قبول نکرده؛ • در مورد حقوق مخصوصه که صرفا از نقطه نظر جامعه ایرانی ایجاد شده باشد. ۱.۱. ۴ - عدم وراثت کافر از مسلمان کافر اهلیت تمتع نسبت به وراثت از مسلمان ندارد و ترکه متوفای مسلمان به خویشاوندان دیگر انتقال پیدا نمی‌کند. ماده۸۸۱ قانون مدنی مقرر می‌دارد: «کافر از مسلم ارث نمی‌برد و اگر در بین ورثه متوفای کافری مسلم باشد وراث کافر ارث نمی‌برند اگرچه از لحاظ طبقه و درجه مقدم بر مسلم باشند.» ۱.۱. ۵ - فقدان اهلیت محجور محجور حق انتقال‌دادن رایگان اموال خویش را ندارد. یعنی نه تنها خود نمی‌تواند مبادرت به نقل رایگان اموال خود کند، بلکه نماینده قانونی او نیز نمی‌تواند اموال او را به طور رایگان به دیگری انتقال دهد. همچنین صغیر و مجنون و سفیه نمی‌توانند به سمت قیم تعیین شوند و به اصطلاح، فاقد اهلیت تمتع در این مورد هستند، از این رو نماینده قانونی آنان نیز نمی‌تواند این حق را از طرف ایشان اعمال نماید. ۱.۱. ۶ - سایر موارد البته موارد دیگری نیز وجود دارد که اشخاص از دارا شدن بعضی حقوق منع شده‌اند مثل این‌که اهلیت تملک املاک مزروعی از بیگانگان سلب شده است. همچنین اشخاص حقوقی نمی‌توانند خارج از موضوع و هدف خود فعالیت داشته باشند و اعمال حقوقی انجام دهند. مثلا یک انجمن که دارای اهداف بشردوستانه و نیکوکاری است نمی‌تواند تجارت کند یا دانشگاه تهران که یک موسسه علمی است برای اعمال تجارتی فاقد اهلیت تمتع است. ۱. ۲ - اهلیت استیفا اهلیت استیفا صلاحیت شخص است برای بکار بردن حقی که دارا شده. هر انسان از اهلیت تمتع برخوردار است اما نمی‌تواند حقوق مربوط به اهلیت تمتع خود را اعمال نماید مگر این‌که اهلیت استیفا داشته باشد. مثلا ممکن است صغیر و مجنون مالک یا طلبکار باشد اما نمی‌توانند شخصا و بدون دخالت نماینده قانونی خود مال خویش را بفروشند یا اجاره دهند و یا طلب خود را وصول نمایند. چنین اشخاصی فاقد اهلیت استیفا هستند. ۱.۲. ۱ - مبنای اهلیت استیفا مبنای اهلیت استیفا داشتن تمیز و درک است زیرا اراده‌ای که برای انجام دادن اعمال حقوقی و اجرای حقوق لازم و ضروری است فقط در اشخاص دارای تمیز موجود است. بنابراین اگر تمییز و درکِ شخص کامل و کافی باشد، اهلیت استیفای او نیز کامل است، مانند انسان بالغ ، عاقل و رشید که دارای تمیز و درک کامل است اما اگر تمیز و درک شخص کامل نشده باشد مثل این‌که شخصی صغیر، سفیه یا مجنون باشد. در این صورت شخص دارای اهلیت نسبی است و تنها نسبت به اموری که تمیز پیدا کرده است اهلیت استیفا خواهد داشت. مثلا چون سفیه نسبت به امور مالی درک و تمیز کافی ندارد و نمی‌تواند اموال خود را عاقلانه اداره نماید، در این‌گونه امور فاقد اهلیت م. ب.. ۱.۲. ۲ - حجر عدم اهلیت استیفا اصطلاحا حجر و کسی که فاقد این اهلیت است محجور نامیده می‌شود. حجر در لغت به معنی منع و باز داشتن است و محجور از آن رو چنین نامیده شده که قانون‌گذار او را از دخالت مستقیم و تصرف در امور خود و انجام دادن اعمال حقوقی، مانند بیع و اجاره منع کرده است. ۱.۲. ۳ - ماده ۱۹۰ قانون مدنی در بند دو ماده ۱۹۰ قانون مدنی اهلیت به عنوان یکی از شرایط اساسی صحت معامله آمده است که منظور اهلیت استیفا است و طرفین معامله باید برای انجام معامله، اهلیت داشته باشند. برای این‌که متعاملین اهل محسوب شوند باید بالغ و عاقل و رشید باشند. ۱.۲. ۴ - ماده ۱۲۰۷ قانون مدنی طبق ماده ۱۲۰۷ قانون مدنی: این اشخاص، محجور و از تصرف در اموال و حقوق مالی خود ممنوع هستند: • صغار ؛ • اشخاص غیررشید؛ • مجانین. منبع: دانشنامه حقوق خصوصی، تهران، انتشارات محراب فکر، ۱۳۸۴، چاپ اول، جلد اول، ص۴۹۷ · تشکیل قراردادها و تهعدات، ص۲۳۱، ش۱۹۱ · اشخاص و اموال، ص۱۸۲ · قانون مدنی، ماده۹۵۶ · قانون مدنی، ماده۹۵۷ · قانون مدنی، ماده۹۵۸ · تشکیل قراردادها و تهعدات، ش۱۹۳، ص۲۳۳ · مواد ۱۱۸۴ و ۱۱۸۶ و ۱۱۸۷ و مواد ۱۲۳۸ و ۱۲۳۹ و ۱۲۴۰ و ۱۲۴۸ قانون مدنی · قانون مدنی، بند یک ماده ۱۲۳۱ · ترمینولوژی حقوق، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ نوزدهم، ص۹۸ · قانون مدنی، ماده ۹۶۲ · اشخاص و اموال، ص۷۹ · حقوق مدنی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۵، چاپ اول، جلد اول، ص۲۰۳ · قانون مدنی، ماده ۲۱۰ · قانون مدنی، ماده ۲۱۱ · اعمال حقوقی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۶، چاپ دوازدهم، ش۱۰۷، ص۱۰۶