دکترین
بررسی حق فسخ زوجه به عنوان ضمانت اجرای عجز زوج از پرداخت نفقه (مقاله علمی وزارت علوم)
بررسی حق فسخ زوجه به عنوان ضمانت اجرای عجز زوج از پرداخت نفقه (مقاله علمی وزارت علوم)
نویسندگان: محمدحسن قاسم زاده
منبع: فلسفه حقوق سال 4 پاییز و زمستان 1404 شماره 2 (پیاپی 8)
چکیده
این مقاله با هدف بررسی امکان فسخ نکاح از سوی زوجه در صورت عجز زوج از پرداخت نفقه، به تحلیل عمیق مبانی فقهی و قانونی این مسئله پرداخته و تلاش دارد نشان دهد که می توان این وضعیت را به عنوان یکی از مصادیق تخلف از شرط یا تدلیس در عقد نکاح دانست. در گام نخست، ماهیت و مبانی فقهی نفقه بررسی شده و مشخص گردید که نفقه مفهومی عام دارد و شامل تمامی نیازهای متعارف زن مانند مسکن، پوشاک، خوراک، درمان و لوازم زندگی است. سپس شرایط الزام به پرداخت نفقه تحلیل شد و روشن گردید که دو شرط اصلی، یعنی وجود عقد دائم و تمکین زوجه، پایه های این تکلیف محسوب می شوند.
در بخش ضمانت اجرا، دو مسیر کیفری و حقوقی مورد بررسی قرار گرفته است. از منظر کیفری، مردی که با وجود توانایی مالی از پرداخت نفقه خودداری کند، طبق ماده ۵۳ قانون حمایت از خانواده، به حبس تعزیری درجه شش محکوم می شود. از منظر حقوقی، زوجه می تواند از طریق دادگاه خانواده نسبت به مطالبه نفقه اقدام کند و در صورت استمرار امتناع زوج و عدم امکان اجرای حکم، براساس ماده ۱۱۲۹ قانون مدنی، تقاضای طلاق نماید. اما ب. ت. ب. تشریفات پیچیده و طولانی طلاق، این مقاله پیشنهاد می کند که حق فسخ نکاح بتواند به عنوان ضمانت اجرایی کارآمدتر به رسمیت شناخته شود.
اگر مرد در هنگام عقد، تمکن مالی خود را برخلاف واقع وانمود کند و پس از ازدواج معلوم شود که از ابتدا عاجز از پرداخت نفقه بوده است، این عمل مصداق روشن تدلیس در نکاح است و طبق ماده ۱۱۲۸ قانون مدنی، برای زوجه خیار فسخ ایجاد می کند. همچنین اگر عجز مالی پس از عقد (عجز لاحق) رخ دهد، تخلّف از شرط بنایی تمکّن مالی زوج محسوب می شود و زوجه می تواند بر مبنای تخلف از وصف اساسی عقد، نکاح را فسخ کند. در تحلیل فقهی، دیدگاه فقهای بزرگی مانند شهید ثانی، فاضل هندی و امام خمینی بررسی شده است.
آنان اجبار حاکم به پرداخت نفقه از مال زوج را در صورت توانمندی و زندانی کردن وی در صورت عدم تمکّن، جایز دانسته اند؛ اما در مواردی که هیچ امکان پرداخت وجود ندارد، برخی از فقها صریحاً امکان فسخ نکاح توسط زوجه را پذیرفته اند. این دیدگاه به لحاظ منطقی و فقهی، با روح عدالت اسلامی و اصل حفظ کرامت انسانی زن سازگار است. همچنین مقاله با استناد به نظریه دکتر … فسخ نکاح بیان می کند که فسخ تنها نسبت به آینده عمل می کند و در فرض نزدیکی، حق ز.
ن. ب. مهرالمسمی حفظ خواهد شد. نتیجه نهایی پژوهش این است که، پذیرش حق فسخ نکاح در صورت عجز زوج از پرداخت نفقه نه تنها با اصول فقهی و قانون مدنی منافاتی ندارد، بلکه می تواند به عنوان ابزار مؤثر حمایت از زوجه و تقویت مسئولیت پذیری زوجین در قبال تعهدات مالی شناخته شود. این راهکار با کاهش تشریفات طلاق، تسهیل فرآیند رسیدگی و حفظ حیثیت زن، از تکرار آسیب های اقتصادی و روانی جلوگیری می کند. بر این اساس، پیشنهاد می شود قانون گذاران با الهام از مبانی فقهی و اصول عدالت اجتماعی، در اصلاح قوانین خانواده، به رسمیت شناختن حق فسخ نکاح در چنین مواردی را در دستور کار قرار دهند، تا ضمن صیانت از حقوق زوجه، از تزلزل بی مورد بنیان خانواده نیز جلوگیری شود.
Examining the Wife’s Right to Rescind the Marriage Contract as a Legal Remedy for the Husband’s Inability to Pay Maintenance
This article seeks to examine the possibility of rescission of marriage (*fasḵ*) by the wife where the husband is unable to provide maintenance/ alimony (*nafaqa*), by conducting an in‑depth analysis of the relevant jurisprudential and statutory foundations. The study argues that such a situation may be classified as either a breach of an implied condition or as *tadlīs* (fraudulent misrepresentation) within the marriage contract. The analysis begins by examining the nature and jurisprudential basis of maintenance, demonstrating that alimony or *nafaqa* encompasses all customary needs of the wife, including housing, clothing, food, medical care, and essential living expenses. The conditions governing the obligation to pay maintenance are then addressed, revealing two core prerequisites: the existence of a permanent marriage contract and the wife’s lawful cohabitation and compliance (*tamkīn*). Regarding available legal remedies, both criminal and civil mechanisms are examined. Under criminal law, a husband who, despite financial ability, intentionally refuses to pay maintenance is subject to sixth‑degree imprisonment pursuant to Article 53 of the Family Protection Act. Under civil law, the wife may claim maintenance before the family court and, in cases of persistent refusal and impossibility of enforcing the judgment, may request divorce under Article 1129 of the Civil Code. Given the complex and often protracted nature of divorce proceedings, this article contends that recognizing a right of rescission may serve as a more effective legal remedy. If the husband falsely portrays himself as financially capable at the time of contracting the marriage, and it later becomes evident that he lacked such ability from the outset, such conduct constitutes *tadlīs* or fradulant in marriage and, under Article 1128 of the Civil Code, gives rise to the wife’s right of rescission. Moreover, where financial incapacity arises after the marriage (supervening inability), this may be regarded as a breach of an implied essential condition regarding the husband’s financial capacity, thereby enabling the wife to rescind the marriage based on violation of an essential attribute of the contract. From a jurisprudential standpoint, the views of prominent jurists—including Shahid al‑Thānī, Fazel Hindi, and Imam Khomeini—are examined. These scholars have generally permitted the judge to compel payment of maintenance from the husband’s property where possible and to order his imprisonment where he lacks the ability but refuses to comply. However, in cases of absolute inability where no payment is possible, some jurists have explicitly recognized the wife’s right to rescind the marriage. This position, both logically and jurisprudentially, aligns with the Islamic principles of justice and the preservation of the woman’s dignity. Relying on Dr. Katouzian’s theory regarding the effects of rescission, the article further explains that rescission operates prospectively, and in cases where consummation has occurred, the wife’s right to the named dower (*mahr al‑musammā*) or gifted money remains intact. The study concludes that recognizing the wife’s right to rescind the marriage upon the husband’s inability to pay maintenance is not only compatible with jurisprudential principles and the Civil Code, but also constitutes an effective mechanism for protecting the wife and strengthening financial responsibility within marriage. This remedy, by reducing procedural complexities, facilitating judicial proceedings, and safeguarding the woman’s dignity, can help prevent repeated economic and psychological harm. Accordingly, the article recommends that legislators, drawing upon jurisprudential foundations and principles of social justice, consider incorporating this remedy into family‑law reforms, thereby ensuring both protection of the wife’s rights and preservation of family stability.
موادِ قانونیِ مستند در این صفحه 2
موارد مرتبط 56
آرای مرتبط 40
-
رأی
هماستناد
تکلیف دیوان عالی در فرض انصراف خواهان بدوی از دعوا
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
فسخ نکاح به علت کتمان سابقه ازدواج
مواد 1128 و 438 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
فسخ نکاح به دلیل ازدواج سابق زوجه
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
کتمان بیماری لوپوس در نکاح
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به علتِ کتمانِ ازدواج سابق
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل عقب ماندگی ذهنی زوجه
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل سوختگی بدن زوجه
مواد 1128 و 235 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
ضمانت اجرای عدم امضای دادخواست
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
اعتبار شروط بنایی در نکاح
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
وضعیت فرجام خواهی در فرض عدم ابلاغ نظریه پزشکی قانونی
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
وضعیت فرجام خواهی در فرض عدم ابلاغ نظریه پزشکی قانونی
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
جایگاه وصف سلامت زوجه در عقد نکاح
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
فسخ نکاح به دلیل کتمان بیماری صرع زوجه
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
حذف به دلیل تکراری بودن دادنامه
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
وضعیت فرجام خواهی در فرض عدم ابلاغ نظریه پزشکی قانونی
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست بطلان نکاح به علت تدلیس
مواد 1128 و 1101 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل عدم اعلام سن واقعی زوجه
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل سابقه ازدواج زوجه
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
مفهوم شروط بنایی(تبانی) در نکاح
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
شرط داشتن تابعیت ایرانی در عقد نکاح
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
وضعیت فرجام خواهی در فرض عدم ابلاغ نظریه پزشکی قانونی
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
حاکمیت امر کیفری بر حقوقی در دعوای فسخ نکاح
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
تفسیر شرط سلامت زوجین
ماده 1128 ق.م
-
رأی
هماستناد
1- علم ذوالخیار به وجود حق فسخ و فوریت آن2- معیار وصف سلامت زوجین3- فسخ نکاح به دلیل بیماری زوجه
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل کتمان ازدواج سابق زوج
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
مصادیق عیوب موجب فسخ نکاح
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
وضعیت فرجام خواهی در فرض عدم ابلاغ نظریه پزشکی قانونی
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
ضمانت اجرای تخلف از شرط صفت در نکاح
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
تقاضای فسخ نکاح به دلیل ازدواج قبلی
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
نحوه اثبات عدم بکارت زوجه
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
اثر پذیرش طلاق توافقی بر فسخ نکاح
مواد 1128 و 1131 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل عدم سلامت روانی زوجه
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
فسخ نکاح به دلیل نازایی زوجه
قانون مدنی (ماده 1128
-
رأی
هماستناد
تفسیر موارد فسخ نکاح
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
وضعیت فرجام خواهی در فرض عدم ابلاغ نظریه پزشکی قانونی
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
داوری عرف در خصوص جایگاه مدرک تحصیلی زوج در عقد ازدواج
مواد 1128، 438 و 1101 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل بیماری صرع زوجه
ماده 1128 ق.م
-
رأی
هماستناد
فسخ نکاح به علت کتمان نوع مدرک تحصیلی
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
درخواست فسخ نکاح به دلیل ضعف شدید بینایی زوجه
ماده 1128 قانون مدنی
-
رأی
هماستناد
شمول شروط بنایی بر شرط فعل
ماده 1128 قانون مدنی
نظریات مشورتی 2
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظریه مشورتی شماره 7/96/414 مورخ 1396/02/23
ماده 1128 قانون مدنی
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظریه مشورتی شماره 7/98/785 مورخ 1398/11/06
ماده 1128 قانون مدنی
نشستهای قضایی 1
-
نشست قضایی
هماستناد
لزوم تحقق عنصر مادی جرم جهت تحقق عنوان تدلیس در ازدواج
ماده 1128 قانون مدنی
مواد مرتبط 2
-
استناد
از این صفحه
ماده 1128 — قانون مدنی
ماده 1128 قانون مدنی
-
مبتنی بر
از این صفحه
ماده 1129 — قانون مدنی
براساس ماده 1129 قانون مدنی
مقرراتِ مرتبط 1
-
بخشنامه
هماستناد
علم ذوالخیار به وجود حق فسخ و فوریت آن
ماده 1128 قانون مدنی
دکترین 10
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم بطلان و فسخ نکاح — حکم بطلان نکاح بنا به دعوای زوج
ماده 1128 ق.م
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم بطلان و فسخ نکاح — فسخ نکاح تصمیم ماهوی دادگاه خانواده پس
ماده 1128 ق.م
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم بطلان و فسخ نکاح — فسخ نکاح تصمیم ماهوی دادگاه خانواده پس
ماده 1128 ق.م
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم طلاق و گواهی عدم امکان سازش — گفتنی است اگر طلاق غیر بائن و
ماده 1128 ق.م
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم طلاق و گواهی عدم امکان سازش — وکالت برای اجرای صیفه طلاق را
ماده 1128 ق.م
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم طلاق و گواهی عدم امکان سازش — وکالت برای اجرای صیفه طلاق را
ماده 1128 ق.م
-
مقاله
هماستناد
تفسیر تحلیلی مبانی فسخ قرارداد — فرق بین فسخ با منفسخ عبارت است
مواد 1120 تا 1132 ق.م
-
مقاله
هماستناد
تفسیر تحلیلی مبانی فسخ قرارداد — رک مواد ۳۹۶ تا ۴۵۷ ق
مواد 1120 تا 1132 ق.م
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم محکومیت به پرداخت نفقه
ماده 1129 ق.م
-
مقاله
هماستناد
اجرای حکم محکومیت به پرداخت نفقه — برابر ماده ۱۱۰۲ ق
ماده 1129 ق.م
فقط پیوندهایی که متنشان در بانک است، با شاهد از خودِ متن — نه شباهتِ آماری. عنوانِ بدونِ متن ساخته نمیشود.
