دعاوی مربوط به مطالبة وجه یا خسارت / ۳۳۵ — ب ضرر باید مستقیم باشد یعنی بین

است و قانون گذار در این باره اختیار کامل و تام به دادرس داده است. بر اساس وحدت ملاک از ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی، نوع جبران خسارت میتواند پول یا موارد دیگر باشد. برای مثال در فرض پذیرایی غیر مناسب توسط مسئول تالار که فوقاً بیان شد می توان مبلغی پول به میزان کل قرارداد یا کمتر یا بیشتر به عنوان خسارت معنوی در نظر گرفت و در مثال نقص در فیلم برداری شب عروسی می توان فیلم بردار را به تهیه ۳ یا ۴ کلیپ چند دقیقه ای از عروس و داماد به صورت جداگانه یا مبلغ آن محکوم کرد. فرصت از دست رفته ممکن است ضرر نه مادی باشد و نه معنوی بلکه به علت تقصیر طرف قرارداد فرصت کسب منافع یا جلوگیری از ضرر از دست برود و برگشت به آن شرایط نیز غیر ممکن باشد. به این وضعیت فرصت از دست رفته یا از دست دادن امکان می گویند. برای مثال وکیل به دلیل سهل انگاری در مهلت قانونی نسبت به حکمی که به ضرر موکل صادر شده است تجدید نظر خواهی نکند و مهلت اعتراض منقضی شود. این نوع ضرر صراحتاً در قوانین موضوعه پیش بینی نشده، اما حقوقدانان اصل ضرر را پذیرفته اند، ولی در چگونگی جبران آن و مانده اند و راهکار دقیق مطرح نشده است. دکتر کاتوزیان در این باره می نویسد وکیل در صورتی مسئولیت دارد که احتمال نقض حکم بیش از تأیید آن باشد و از مجموع رویه قضایی چنین استنباط می شود که بخت از دست رفته باید واقعی و جدی باشد و حقوق به توهم وجود این بخت امکان ساده یا اتفاقی اعتنایی نمی کند کاتوزیان مسئولیت مدنی، ج ۱، ش ۱۲۴). بنابراین باید دید از اقدام قانونی یا قراردادی واقعاً امتیازی کسب میشد یا خیر و آیا احتمال به دست آوردن امتیاز بیشتر از عدم دستیابی به آن امتیاز بوده یا خیر خاطرنشان می سازد اگر شرایط و ارکان ضرر معنوی وجود داشته باشد میتوان از آن طریق و بر همین مبنا جبران خسارت نمود. ضرر باید چه ویژگی هایی داشته باشد؟ الف) ضرر باید حتمی باشد، نه احتمالی ضرری قابل جبران است که مسلم و حتمی باشد و ضرر احتمالی قابل جبران نیست. مثلاً فروشنده در موعد مقرر ملک را تحویل خریدار ندهد. در اینجا خریدار از منفعت ملک محروم گردیده است و ضرر او حتمی است، اما او نمی تواند ادعا کند اگر ملک را در موعد مقرر تحویل میگرفت، می توانست با فروش آن، در کار دیگری سود چند برابری کسب می نمود، زیرا این ضرر احتمالی است. ب ضرر باید مستقیم باشد یعنی بین فعل یا ترک توسط متعهد و ضرر وارده حادثه دیگری وجود نداشته باشد، طوری که عرفاً بتوان گفت ضرر به وجود آمده ناشی از فعل یا ترک فعل خوانده بوده است. این شرط ناظر به رابطه سببیت بین ضرر و فعل زیان بار است. ماده ۵۲۰ قانون آیین دادرسی مدنی به این ویژگی اشاره دارد. ج) ضرر باید قابل پیش بینی باشد ضرری که قابل پیش بینی نباشد، در واقع وارد اراده مشترک طرفین نشده است، لذا خسارت غیر متعارف را نمی توان از طرف مقابل مطالبه کرد. دکتر … اگر ضرر قابل پیش بینی نباشد، در واقع به وجود رابطه سببیت میان ضرر و عدم اجرای قرارداد نیز میتوان شک کرد. مثلاً بازرگانی کت و شلوار خ. ر. ب. خشکشویی میدهد و متصدی خشکشویی تعهد میکند تا آن را دو روز بعد، ساعت ۱۰ صبح تحویل دهد و بازرگان که قصد شرکت در عقد قراردادی را در ساعت ۱۱ آن روز دارد به تعهد متصدی اعتماد میکند و لباس دیگری را آماده نمی نماید. در موعد مقرر لباس آماده نمی شود و بازرگان چند ساعتی تأخیر می کند و به همین جهت سود زیادی را از دست میدهد در اینجا میتوان گفت رابطه سببیت میان ضرر تاجر و خلف وعده متصدی خشک شویی وجود ندارد، زیرا تاجر نیز اهمال کرده است. دکتر … پیش بینی بودن ضرر را بی فایده می داند. زیرا معتقد است ضرر غیر قابل پیش بینی معمولاً ضرر غیر مستقیم است و شاید به همین جهت در قانون مدنی به این شرط تصریح نشده است. بنابراین می توان گفت شرط مستقیم بودن ضرر ما را از شرط غیر قابل پیش بینی بودن بی نیاز میکند صفایی، قواعد عمومی قراردادها، ص ۲۱۵؛ کاتوزیان قواعد عمومی قراردادها، ج ۴، ش ۸۳۲). دکتر صفایی شرط قابل پیش بینی بودن ضرر را بی فایده می داند. زیرا معتقد است ضرر غیر قابل پیش بینی معمولاً ضرر غیر مستقیم است و شاید به همین جهت در قانون مدنی به این شرط تصریح نشده است. بنابراین می توان گفت شرط مستقیم بودن ضرر ما را از شرط غیر قابل پیش بینی بودن بی نیاز میکند صفایی، قواعد عمومی قراردادها، ص ۲۱۵؛ کاتوزیان قواعد عمومی قراردادها، ج ۴، ش ۸۳۲). د جبران ضرر به موجب قانون توافق یا عرف تصریح شده باشد دکتر کاتوزیان تصریح این شرط در ماده ۲۲۱ قانون مدنی را یک قید اضافی می داند، زیرا به دشواری می توان نمونه ای آورد که نقض عهد بشود و عرف مدیون عهدشکن را مسئول جبران خسارت نداند کاتوزیان قواعد عمومی قراردادها، ج (۴، ش ۸۵۲).