ماهیت سبب خواسته در حقوق ایران — گروهی از حقوقدانان سبب و جهت دعوا

سبب خواسته چون دارای ماهیت قضایی و حقوقی است بنابراین تمیز و تشخیص آن نیز در اختیار و صلاحیت مقام قضایی یعنی قاضی دادگاه است. سبب خواسته را همان طور که از بند ۴ ماده ۵۱ ق.آ.د.م نیز بر می آید، اصولاً باید از قوانین و قواعد ماهوی استخراج کرد. گروهی از حقوقدانان سبب و جهت دعوا را به رابطه حقوقی که خواهان با خوانده دارد و موجب اختلاف میان آنان گردیده، تعریف نموده و معتقدند که خواهان با این ترتیب منشا حق خود را بر این اساس توضیح می دهد. به زعم ایشان منشأ حق، ممکن است مالکیت حق انتفاع، حق ارتفاق به ملک غیر، یکی از اسباب تملک مقرر در ماده ۱۴۰ قانون مدنی و با الزامات خارج از قرارداد مانند ضمان قهری و امثال این موارد باشد. برخی دیگر از استادان در توصیف و تعریف از سبب دعوا تقریباً همان تعبیر بالا را اختیار نمودند و آن را مبنای حقوقی دادخواست و اساس ادعا معرفی و گفته اند که سبب دعوا، رابطه حقوقی است که خواهان وجود آن را ادعا نموده و مبتنی بر عمل حقوقی واقعه حقوقی و یا حکم قانون نظیر موضوع ماده ۹۲ قانون اجرای احکام مدنی و ماده ۵۸۹ قانون مدنی) است. در ترسیم خواسته و سبب آن گفته شده که موضوع دعوا همان خواسته ی خواهان است و اصحاب دعوا یعنی خواهان با لحاظ دفاعیات خوانده آن را تعیین می نمایند. چنین ترتیبی نتیجه اصل تسلیط است؛ زیرا بر مبنای اصل مزبور دعوای مدنی در سلطه اصحاب دعوا قرار دارد. اما امور موضوعی که جهت یا جهات را تقویت میکند، از ناحیه هر یک از اصحاب دعوا مطرح و دلیل آن ارائه می شود. استاد دکتر کاتوزیان نیز در این زمینه تحلیل و توصیف جالبی از سبب دعوا دارند. ایشان در کتاب وزین خود اعتبار امر قضاوت شده در دعوای مدنی به نقل از نظر مشهور حقوقدانان فرانسوی و مصری آورده اند که سبب دعوا عمل یا واقعه حقوقی است که مبنا و اساس حق مورد مطالبه را تشکیل می دهد. ایشان سپس این گونه ادامه می دهند که برای یافتن سبب دعوی توجه به اصل حق ضرورت ندارد و باید اساس و مبنای آن را تشخیص داد. چنان که در دعاوی عینی حق مالکیت یا حق ارتفاق و انتفاع موضوع دعوی و مبنای ایجاد آن حقوق، سبب دعوی است.». در مورد موضوع بند ۴ ماده ۵۱ ق.آ.د.م این پرسش مطرح شده که آیا خواهان تکلیف دارد تا رابطه حقوقی مورد ادعای خود را که به عنوان سبب دعوا در دادخواست ذکر کرده با دکتر نادر مردانی دکتر علی اصغر حاتمی، محمد جواد بهشتی و علیرضا حبیب آگهی آیین دادرسی مدنی نشر یلدا چاپ اول تابستان ۱۳۷۲، صص ۲۸ و ۲۹ دکتر عبدالله شمس، مقاله سبب امور موضوعی و توصیف آنها در دعوای مدنی مجله تحقیقات حقوقی شماره ۶۵ فصلنامه علمی پژوهشی انتشارات دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی بهار ۱۳۹۳، ص ۳. دکتر ناصر کاتوزیان اعتبار امر قضاوت شده در دعوای مدنی انتشارات کانون وکلای دادگستری، چاپ سوم اسفند ماه ۱۳۶۸، ص ۲۹۰، ش ۲۰۷.