نکتهٔ فقهی: جبران خسارت بودن دیه (دیه (حقوق))

دیه ، از مباحث مطرح در حقوق جزا بوده و به معنای مالی است که از طرف شارع برای جنایات تعیین شده است. درباره ماهیت دیه، این‌که آیا جنبه جبران خسارت یا مجازات دارد، بین حقوق‌دانان، فقها و قضات اختلاف‌نظر وجود دارد، نظریه غالب این است که دیه ماهیتی دوگانه دارد یعنی هم مجازات است هم جبران خسارت، ولی نظری که با واقعیات حقوقی و اصولی جامعه سازگارتر است دین بودن آن م. ب..

دیه مفرد دیات است و از ریشه «ودی» به معنای راندن و رد کردن است. دیه مصدر است و در اصل «ودی» بوده که «واو» آن را حذف کرده و در عوض «هاء» به آخر آن افزوده اند. در لغت به معنی پرداخت خونب‌ها و عقل آمده چراکه با پرداخت آن نزاع و اختلاف بین طرفین کنار گذاشته می‌شود. دیه مالی است که در صورت وقوع جنایت بر نفس و یا اعضای بدن و یا ایراد جرح باید ادا شود. به عبارت دیگر دیه مالی است که پرداخت آن به سبب قتل و یا جنایت بر نفس و یا عضو بر عهده جانی و ی. ق. م. او م. ب. و باید آن‌را به مجنی‌علیه و یا ولی او ادا کند. در اصطلاح حقوقی، دیه مالی است که از طرف شارع برای جنایات تعیین شده است. ۱. ۱ - ماده ۱۵ قانون مجازات اسلامی ماده ۱۵ قانون مجازات اسلامی در تعریف دیه می‌گوید: «دیه مالی است که از طرف شارع برای جنایت تعیین شده است.» ۱. ۲ - ماده ۲۹۴ قانون مجازات اسلامی ماده ۲۹۴ همین قانون در تکمیل این تعریف گفته است: «دیه مالی است کـه بـه سبب جنایت بر نفس یا عضو به مجنی‌علیه یا به ولی یا اولیای دم داده می شود.» اصولا در جنایات غیرعمدی وارد بر جسم و جان انسان، دیه تعلق می‌گیرد. در مورد جنایات عمدی گرچه اصل اولیه بر قصاص است ولی در مواردی‌ که امکان قصاص وجود ندارد یا شخص آسیب دیده بر پرداخت دیه توافق نماید با شرایطی دیه پرداخت می‌شود. منبع: العین، ج ۸، ص ۹۸، ماده «ودی»، انتشارات هجرت، چاپ دوم، قم، ۱۴۱۰ ق · قانون مجازات اسلامی، ماده ۱۵

از جمله مسائلی که در حقوق ایران وجود دارد این است که دیه چه جایگاهی دارد؟ آیا دیه واقعا به مانند حدود و قصاص که در ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی به‌ عنوان مجازات‌های اصلی که آمده است مجازات و کیفر قانونی است یا جنبه جبران خسارت دارد و ماهیت آن دین می‌باشد؟ قانون مجازات اسلامی بدون این‌که صراحتا به این موضوع اشاره کند احکام مخصوص دیه را برای محاکم معین نموده. ولی در این‌باره در بین حقوق‌دانان، فقها و قضات اختلاف‌نظر وجود دارد.

گروهی معتقدند دیه جنبه جبران خسارت دارد و ماهیت آن دین می‌باشد، ادله آن‌ها عبارتند از این‌که: • دیه در هر موردی خاص افزایش و کاهش می‌یابد اگرچه مقدارش معین است ولی در هر موردی ممکن است با مورد دیگر متفاوت باشد در حالی‌ که میزان مجازات متغیر نیست؛ • دیه قابل عفو و اسقاط از جانب اولیای دم یا مجنی‌علیه است اما مجازات جنبه عمومی آن غلبه دارد و قابل عفو و اسقاط توسط مجنی‌علیه نیست مجازات جزو قواعد امری و نظم عمومی است و در واقع مجازات را حکم و دیه را حق می‌دانند؛ • پرداخت دیه از جانب عاقله دلیل بر مجازات نبودن آن دارد چون مجازات جنبه شخصی دارد و نمی‌توان بر دیگری تحمیل نمود. ماده ۳۱۳ قانون مجازات اسلامی: « دیه عمد و شبه عمد برعهده جانی است لکن اگر فرار کند از مال او گرفته می‌شود و اگرمال نداشته باشد از بستگان نزدیک او با رعایت الاقرب فالاقرب گرفته می‌شود.» در این‌جا هم اگر مجازات باشد، باید بعد از فرار ، منتظر ماند تا این‌که فرد دستگیر شود و مجازات اعمال شود. منبع: قانون مجازات اسلامی، ماده ۳۱۳

گروهی معتقدند که دیه جنبه مجازات دارد و از جمله کیفرهای قانونی است، ادله آن‌ها عبارتند از این‌که: • دیه در اسلام کیفر اصلی جنایت شبه عمد و خطایی است و اجتهاد در برابر نص نمی‌توان کرد؛ • در جرایم عمدی از این جهت که مسئول پرداخت دیه، قاتل است دیه جنبه کیفر دارد و در جرایم خطایی محض چون عاقله عهده‌دار آن است دیه ماهیت جبران خسارت دارد لذا قانونگذار به تناسب جرم واقع شده، ماهیت آن‌را بیان می‌کند؛ • در عین حال که با فوت م. ع. دیه ساقط نمی‌شود لذا دین است و جنبه مجازات بودن خود را هم دارد، اصل بر کیفر بودن دیه است مگر در موارد خاصی از جمله ۳۰۶ قانون مجازات اسلامی که دیه در این موارد فاقد جنبه جزایی است و به کیفر نبودنش اشاره شده است، برای نمونه: ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی در بیان اقسام مجازات‌های اصلی دیه را هم آورده است، یا در ماده ۳۰۳ قاتل در شبه‌ عمد که مسئول پرداخت دیه خودش م. ب. می‌تواند تقاضای مهلت مناسب را از دادگاه کند، یا ماده ۲۳۲ آئین دادرسی کیفری که آرای صادره از محاکم عمومی و انقلاب (امروزه دادگاه کیفری) اگر کیفری باشند قطعی هستند مگر در این موارد: جرایمی که طبق قانون مستلزم پرداخت دیه بیش از خمس دیه کامل است، طبق این ماده دیه کیفر است که قابل تجدیدنظر بودن یا نبودنش در این قانون آمده است وگرنه می‌بایست در قانون آیین دادرسی مدنی گنجانده می‌شد؛ • قابل تغلیظ بودن دیه دلیل مجازات بودن آن است، اعتقاد آن‌ها این است که مجازات قابل تغلیظ است، دیه هم طبق قانون ماده ۲۹۹ تغلیظ می‌شود پس دیه مجازات است. نظریه غالب این است که دیه ماهیتی دوگانه دارد یعنی هم مجازات است هم جبران خسارت، ولی نظری که با واقعیات حقوقی و اصولی جامعه سازگارتر است دین بودن آن م. ب.. منبع: حقوق جزای عمومی، تهران، انتشارات ویستار، ج۲، ص۳۲۹

نظریه غالب این است که دیه ماهیتی دوگانه دارد یعنی هم مجازات است هم جبران خسارت، ولی نظری که با واقعیات حقوقی و اصولی جامعه سازگارتر است دین بودن آن م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دیه ماهیتی دوگانه دارد؛ هم می‌تواند جنبه مجازات داشته باشد و هم جنبه جبران خسارت. شاخه: کیفری

دیه قابل عفو و اسقاط از جانب اولیای دم یا مجنی‌علیه است اما مجازات جنبه عمومی آن غلبه دارد و قابل عفو و اسقاط توسط مجنی‌علیه نیست مجازات جزو قواعد امری و نظم عمومی است و در واقع مجازات را حکم و دیه را حق می‌دانند؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مجازات‌ها به دلیل غلبه جنبه عمومی، قابل عفو و اسقاط توسط مجنی‌علیه نیستند و جزو قواعد امری و نظم عمومی محسوب می‌شوند. شاخه: کیفری

پرداخت دیه از جانب عاقله دلیل بر مجازات نبودن آن دارد چون مجازات جنبه شخصی دارد و نمی‌توان بر دیگری تحمیل نمود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مجازات جنبه شخصی دارد و نمی‌توان آن را بر دیگری تحمیل نمود. شاخه: کیفری

در عین حال که با فوت م. ع. دیه ساقط نمی‌شود لذا دین است و جنبه مجازات بودن خود را هم دارد، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دیه با فوت م. ع. ساقط نمی‌شود، که این امر نشان‌دهنده ماهیت دین بودن آن است. شاخه: کیفری

قابل تغلیظ بودن دیه دلیل مجازات بودن آن است، اعتقاد آن‌ها این است که مجازات قابل تغلیظ است، دیه هم طبق قانون ماده ۲۹۹ تغلیظ می‌شود پس دیه مجازات است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دیه قابل تغلیظ است که این ویژگی می‌تواند دلیلی بر مجازات بودن آن تلقی شود. شاخه: کیفری · ارتباط با قانون: ماده ۲۹۹ قانون مجازات اسلامی

دیه در اسلام کیفر اصلی جنایت شبه عمد و خطایی است و اجتهاد در برابر نص نمی‌توان کرد؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مواردی که نص صریح شرعی وجود دارد، اجتهاد و رأی شخصی در مقابل آن جایز نیست. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 94

گروهی معتقدند که دیه جنبه مجازات دارد و از جمله کیفرهای قانونی است، ادله آن‌ها عبارتند از این‌که: • دیه در اسلام کیفر اصلی جنایت شبه عمد و خطایی است و اجتهاد در برابر نص نمی‌توان کرد؛ • در جرایم عمدی از این جهت که مسئول پرداخت دیه، قاتل است دیه جنبه کیفر دارد و در جرایم خطایی محض چون عاقله عهده‌دار آن است دیه ماهیت جبران خسارت دارد لذا قانونگذار به تناسب جرم واقع شده، ماهیت آن‌را بیان می‌کند؛ • در عین حال که با فوت م. ع. دیه ساقط نمی‌شود لذا دین است و جنبه مجازات بودن خود را هم دارد، اصل بر کیفر بودن دیه است مگر در موارد خاصی از جمله ۳۰۶ قانون مجازات اسلامی که دیه در این موارد فاقد جنبه جزایی است و به کیفر نبودنش اشاره شده است، برای نمونه: ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی در بیان اقسام مجازات‌های اصلی دیه را هم آورده است، یا در ماده ۳۰۳ قاتل در شبه‌ عمد که مسئول پرداخت دیه خودش م. ب. می‌تواند تقاضای مهلت مناسب را از دادگاه کند، یا ماده ۲۳۲ آئین دادرسی کیفری که آرای صادره از محاکم عمومی و انقلاب (امروزه دادگاه کیفری) اگر کیفری باشند قطعی هستند مگر در این موارد: جرایمی که طبق قانون مستلزم پرداخت دیه بیش از خمس دیه کامل است، طبق این ماده دیه کیفر است که قابل تجدیدنظر بودن یا نبودنش در این قانون آمده است وگرنه می‌بایست در قانون آیین دادرسی مدنی گنجانده می‌شد؛ • قابل تغلیظ بودن دیه دلیل مجازات بودن آن است، اعتقاد آن‌ها این است که مجازات قابل تغلیظ است، دیه هم طبق قانون ماده ۲۹۹ تغلیظ می‌شود پس دیه مجازات است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دیه می‌تواند جنبه مجازات داشته باشد، زیرا در اسلام کیفر اصلی جنایت شبه عمد و خطایی است، در جرایم عمدی مسئول پرداخت آن قاتل است، با فوت م. ع. ساقط نمی‌شود و قابل تغلیظ است. شاخه: کیفری · ارتباط با قانون: ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی؛ ماده ۳۰۳ قانون مجازات اسلامی؛ ماده ۳۰۶ قانون مجازات اسلامی؛ ماده ۲۹۹ قانون مجازات اسلامی؛ ماده ۲۳۲ آئین دادرسی کیفری

دیه در اسلام کیفر اصلی جنایت شبه عمد و خطایی است و اجتهاد در برابر نص نمی‌توان کرد؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مواردی که نص صریح شرعی وجود دارد، اجتهاد و رأی شخصی جایز نیست. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 94