در چنین صورتی وجود دو شخص مفروض است — ج عمری به مدت حیات ثالث که

بندهای ۱ و ۲ ماده ۴۶ قانون ثبت نیز در مورد ثبت اسناد کلیه عقود و معاملات راجع به منافع املاک مانند عین آنها و نیز کلیه معاملات راجع به حقوقی که قبلاً در دفتر املاک ثبت شده اند تأکیدی صریح و به دور از ابهام دارد. نمی توان تردید داشت که معاملات راجع به منافع املاک و معاملات راجع به حقوق مذکور در ماده ۴۶ قانون ثبت شامل واگذاری حق انتفاع نیز می شود. قانونگذار در این باره از این نیز فراتر می رود و در بند ۱ ماده ۴۷ همان قانون ثبت اسناد مربوط به اموال غیر منقول را مانند عقود و معاملات راجع به عین آنها حتی اگر ثبت دفتر املاک نشده باشند - اجباری نمود است. گفتنی است که قبلاً نیز به لحاظ حفظ حقوق صاحب حق انتفاع در قسمت اخیر ماده ۳۴ مکرر قانون ثبت - اصلاحی دی ماه ۱۳۵۱ و حذف شده بهمن ماه ۱۳۸۶ - صراحتاً می خواندیم .... در کلیه موارد مذکور فوق هر گاه منافع مال مورد معامله حق شکنی با حقوق دیگری بوده و به بستانکار منتقل شده باشد، باید حق نامبرده تا آخر مدت مذکور در سند رعایت قانونگذار حق انتفاع» را در مبحث شمری و رقبی و شکنی و مبحث وقف و مبحث در انتفاع از مباحات از فصل دوم از باب دوم کتاب اول قانون مدنی به طور جداگانه بیان نموده است. اما گذشته از مباحث مذکور و استفاده از مباحات و اموال فاقد مالک خاص که مبحثی مستقل و دارای نظامات و مقررات مخصوص است حق انتفاع را بر مبنای محتوای قانون مدنی میتوان به طور کلی به پنج نوع تقسیم کرد: (1) عمری برابر ماده ۴۱ قانون مدنی حق انتفاعی است که به موجب عقدی از طرف مالک برای شخص به مدت عمر خود یا عمر منتفع و یا عمر شخص ثالث برقرار شده باشد. پس عمری خود بر سه قسم است: الف) شمری به مدت حیات مالک که در این صورت هر گاه منتفع قبل از انقضای مدت یعنی پیش از مالک فوت کند، حق انتفاع مانند سایر حقوق مالی به ورثة منتفع منتقل می شود و تا پایان عمر مالک باقی می ماند. ب قمری به مدت حیات منتفع که در این صورت هر گاه مالک قبل از انقضای مدت یعنی پیش از منتفع فوت کند، حق انتفاع منتفی نمی شود و تا پایان عمر منتفع باقی خواهد ماند. ج عمری به مدت حیات ثالث که در این صورت حق انتفاع تا پایان عمر شخص ثالث دوام خواهد داشت و هر گاه در زمان حیات او مالک یا منتفع فوت کنند بر حسب مورد ورثه آنها، قائم مقام آنها خواهند بود. نکته مهم این که در عمری به مدت حیات مالک یا ثالث نیز اگر منتفع فوت شود ورثه او حقوق مالی مورث خ. ر. ب. ارث می برند. در این باره آنچه که واقعاً موجب استمرار حق انتفاع نسبت به ورثة منتفع می شود، بقای مدت عقد عمری و باقی ماندن حق انتفاع به مدت عمر مالک یا ثالث است. در چنین فرضی بعد از فوت منتفع چون مدت عقد منقضی نشده پس حق انتفاع به نفع اولاد منتفع کماکان مقرر است. بنابراین گفته پاره ای از حقوقدانان مبنی بر این که انتقال موصوف از راه وراثت صورت نمی گیرد، قابل انتقاد به نظر می رسد. جعفری لنگرودی دکتر … اموال همان منبع، صفحه ۱۸۰. نتیجه ای که بر مبنای این استدلال گرفته میشود این است که طرفین ضمن عقد عمری می توانند شرط کنند که در صورت فوت منتفع قبل از انقضای مدت حق به شخص ثالث تعلق یابد و چنین فرضی از مصادیق قسمت اخیر ماده ۱۹۶ قانون مدنی محسوب می شود که تعهد به نفع شخص ثالث را پذیرفته است. در بخش پایانی این ماده می خوانیم ... ممکن است در ضمن معامله که شخص برای خود می کند تعهدی هم به نفع شخص ثالثی بنماید و به همین اعتبار ماده ۷۸ همان قانون نیز صحت چنان شرطی را در عقد عمری تأیید می کند. جعفری لنگرودی دکتر محمد جعفر حقوق اموال همان منبع، صفحه ۱۸۰. نتیجه ای که بر مبنای این استدلال گرفته میشود این است که طرفین ضمن عقد عمری می توانند شرط کنند که در صورت فوت منتفع قبل از انقضای مدت حق به شخص ثالث تعلق یابد و چنین فرضی از مصادیق قسمت اخیر ماده ۱۹۶ قانون مدنی محسوب می شود که تعهد به نفع شخص ثالث را پذیرفته است. در بخش پایانی این ماده می خوانیم ... ممکن است در ضمن معامله که شخص برای خود می کند تعهدی هم به نفع شخص ثالثی بنماید و به همین اعتبار ماده ۷۸ همان قانون نیز صحت چنان شرطی را در عقد عمری تأیید می کند. بنابراین عقد شمری، پس از قبض موضوع حق توسط منتفع عقدی لازم محسوب می شود و جز با انقضای مدت - حسب مورد به مدت عمر مالک یا منتفع یا شخص ثالث و یا تلف شدن مال موضوع حق و یا اسقاط حق انتفاع از طرف منتفع - پایان نمی پذیرد و به قوت خود باقی می ماند. (۲) رقبی بر اساس ماده ۴۲ قانون مدنی حق انتفاعی است که از طرف مالک برای مدت معینی برقرار میشود. واژه رقبی از ارتقای به معنی انتظار مشتق شده است. زیرا فرض بر این است که مالک دوران انتظار برای انقضای مدت انتفاع را سپری می کند تا پس از منتفی شدن مدت حقی را که واگذار کرده است مسترد کند و خود از ملکش منتفع گردد. (۳) سکنی - به موجب ماده ۴۳ قانون مدنی اگر حق انتفاع عبارت از سکونت در مسکنی باشد، شکنی یا حق مسکنی نامیده می شود و این حق ممکن است به طریق عمری یا به طریق رقبی برقرار شود. از مفاد ماده مذکور به خوبی استنباط میشود که شکنی حق ویژه و نوع ممتازی از انواع حقوق انتفاع نیست و از نگاه قانونگذار فقط به لحاظ سکونت منتفع در ملک مورد انتفاع پر مبنای قراردادهای عمری یا رقبی از سایر عقود عمری و رقبی متمایز و مستقل شناخته شده است. به همین اعتبار در بند (م) ماده ۱ آیین نامه اجرای مفاد استاد رسمی مصوب ۱۳۸۷ می خوانیم حق انتفاع هر گاه به صورت سکونت منتفع در مسکن متعلق ب. غ. باشد آن را حق سکنی گویند. (۴) حبس مطلق - بر خلاف عقد اجاره که در آن تعیین مدت از شرایط صحت عقد به شمار می آید د. ح. انتفاع، تعیین مدت ضروری نیست و از شرایط اساسی صحت ایجاد حق محسوب نمی شود. این تفاوت نیز خود از دیگر وجوه افتراق حق انتفاع و مالکیت منفعت قانون مدنی ماده ۷۶۸ در عقد صلح ممکن است احد طرفین در عوض مال الصلحی که می گیرد، متهد شود که نفقه معینی همه ساله یا همه ماهه تا مدت معین تأدیه کند. این تعهد ممکن است به نفع طرف مصالحه یا به نفع شخص یا اشخاص ثالث واقع شود.