شرط (قواعد فقه): اقسام شرط

شرطی که در ضمن یک عقد آورده می‌شود می‌تواند یکی از اقسام زیر را داشته باشد: • شروط صحیح • شروط باطل • شروط باطل و مبطل ۴. ۱ - شروط صحیح در <a class="artref" href="/ماده/ماده-234-a_0815110235880">ماده ۲۳۴ قانون مدنی</a> است که &#34; شرط به سه قسم است: ۱. شرط صفت ۲. شرط نتیجه ۳. شرط فعل اثباتا یا نفیا... &#34; ۴. ۲ - شروط باطل شروط باطل را نیز خود قانون مدنی در ماده ۲۳۲ آورده است: &#34; شروط مفصله زیر باطل است ولی مفسد عقد نیست: ۱. شرطی که آنجام آن غیر مقدور باشد. ۲. شرطی که در آن نفع و فایده نباشد. ۳. شرطی که نامشروع باشد. عده‌ای از حقوق‌دانان شروط باطل را منحصر در این سه قسم نمی‌دانند. بدین توضیح که در <a class="artref" href="/ماده/ماده-233-a_0815110235879">ماده ۲۳۳ قانون مدنی</a> در بند دو این ماده آمده است: شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل عوضین شود باطل و مبطل است. حال اگر شرط مجهولی‌ که موجب جهل عوضیین نشود مبطل نیست اما شرط باطل که محسوب می‌شود. ۱. شرطی که انجام آن غیر مقدور باشد شرط غیر مقدور (محال یا ممتنع) شرطی که عقلاً و یا عادتاً یا قانوناً متعهد آن شرط در حین تعهد، توانایی عمل کردن به آن شرط را در زمانی که باید به آن عمل کند را نداشته باشد. مقدور نبودن شرط بایستی ناشی از وضع مال و یا طبیعت‌کار مورد تعهد باشد. ‌ به طوری که غیر مقدور بودن، منتسب به مشروط‌ له یا مشروط علیه نباشد. مانند بیماری و یا ورشکستکی. از مفاد دو ماده ۲۳۶ و ۲۳۸ قانون مدنی‌ این نکته استفاده می‌شود که شرط غیر مقدور در صورتی باطل است که اجبار ملتزم به انجام آن غیر مقدور باشد و دیگری هم نتواند از جانب او، مورد شرط را انجام دهد. برای غیر مقدور بودن شرط، دو وصف ذکر شده است: ا‌لف. دایمی باشد نه موقت و زود‌گذر، ناتوانی موقت بایع در تسلیم مبیع ، باعث بطلان عقد نیست. ب‌. به هنگام تسلیم باشد. اگر طرفین معامله برای تسلیم مبیع موعدی را قرارداده باشند، قدرت بر تسلیم درآن موعد شرط است نه در زمان عقد . ۲-شرطی که در آن نفع و فایده نباشد. هر عمل حقوقی که با اراده طرف یا طرفین انشاء می‌شود، برای ایجاد یک اثر حقوقی است. اگر انشاء عقد یا یک شرطی را طرفین اراده نمایند که دارای اثر حقوقی نبوده و سود یا نفعی نیز به همراه نداشته باشد؛ لغو و بیهوده خواهد بود و قانون چنین شرطی را باطل می‌داند. ۳. شرط نامشروع شرط نامشروع ، به شروطی که مخالف قانون، اخلاق حسنه و یا نظم عمومی بوده و اجرای آن نظم جامعه را بهم می‌زند و از این جهت قابل اجرا نباشد، گفته می‌شود. به عنوان نمونه اگر در ضمن عقد نکاح شرط شود که ز. ن. ب. نفقه زوجه تعهدی نداشته باشد این شرط نامشروع وباطل خواهد بود. ۴. ضمانت اجرای شروط باطل باطل بودن این قسم از شروط، هیچ اثری در عقد ندارد. مگر در صورتی که اولا بطلان شرط مستند به مشروط له نباشد وثانیا مشروط‌له از فاسد بودن شرط اگاه نباشد. در این صورت مشروط له حق فسخ عقد را خواهد داشت. (مفاد <a class="artref" href="/ماده/ماده-240-a_0815110235886">ماده ۲۴۰ قانون مدنی</a>) به طور خلاصه ضمانت اجرای شرط باطل به این شکل خواهد بود. ا‌لف. شرط غیر مقدور در صورت جهل مشروط له به فساد شرط و عدم استناد فساد به وی برای او حق فسخ خواهد بود. ب‌. ج. شرط نامشروع با جمع شدن دو شرط که در بالا ذکر شد مشروط له حق فسخ عقد را خواهد داشت. منبع: قانون مدنی در نظو حقوق کنونی، تهران، نشر دادگستر، سال ۱۳۷۷، ص۲۲۶ · کاتوزیان، ناصر، حاشیه ۲ماده ۲۳۲. ق. م · قواعد عمومی قراردادها، جلد سوم، ص۱۷۱